Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт Драмын театрын уран бүтээлчид Алунгоо хатны тухай өгүүлэх “Тэнгэр язгуур” хэмээх дуулалт киног хийхээр болсон билээ. Тус киноны гол дүрийн жүжигчин, Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт Драмын театрын дарга, СТА Н.Сэржмятавтай ярилцлаа.

-Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театрын талаар танилцуулахгүй юу. Ямар түүхтэй вэ. Одоогоор ямар бүтэц бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж байна вэ?
-Манай Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театр 80 гаруй жилийн түүхтэй. Зах зээлийн хүнд үед хаалгаа бариагүй цөөхөн хэдэн  хөдөө орон нутгийн театруудын нэг. Одоогийн байдлаар 70 гаруй уран бүтээлч, ажилчинтай үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Театр маань Хөгжимт драмын театр гэдэг статусынхаа дагуу дэлхийн болон өөрийн орны сонгодог жүжгийг тавьдаг. Мөн урлагийн байгууллага учраас олон тоглолт зохион байгуулж ирсэн. Сонгодог болон ардын язгуур урлаг, тэр дундаа ястны урлагийг шингээсэн бүтээлийг урын сандаа оруулж, туурвидаг юм. Мэдээж Хөвсгөл аймаг аялал жуулчлалын бүс учраас гадаад, дотоодын жуулчид их очдог. Тэр утгаараа бид уран бүтээлдээ анхаарахгүй бол болдоггүй. Аль болох монголынхоо язгуур урлаг, Хөвсгөл аймгийнхаа үндэстэн ястны хэв маягийг уран бүтээлдээ шингээхийг зорьдог.

-Алунгоо эхийн тухай дуулалт киног хийх санаа хоёр, гурван жилийн өмнөөс төрсөн гэж сонссон юм байна.  Кино хийх санааг хэрхэн олж байв. Та өөрөө олов уу эсвэл театрынхаа уран бүтээлчидтэй ярилцаж шийдсэн үү?
-Би СУИС-ийг дуурийн дуулаачийн мэргэжлээр төгссөн. Анх Өвөрмонголд Алунгоо хатны тухай дуулалт тайзны жүжиг хийхээр болж, гол дүрд нь дуулж өгөөч гэсэн санал ирж байлаа. Түүнээс хойш Монголдоо дуулалт кино хийе гэж бодох болсон.  Уг гарал талаасаа Алунгоо хатныг Оросын Буриадууд ч гэсэн өөрсөддөө хамаатуулж үзэх нь бий. Ер нь  морин хуур,  хөөмий шиг соёлын үнэт өвөө  улс орнууд булаацалдах тохиолдол их гардаг юм билээ. 

Алунгоо хатан манай Чандмань-Өндөр сумын Аригийн голын эрэгт мэндэлсэн хатан.  Тиймээс Оросын Буриад болон Өвөрмонголчууд өөрсөддөө хамаатуулах болсон учир энэ түүхэн хүнийг  яаралтай урлагаар дамжуулан  хойч үедээ таниулж үлдээх нь зүйн хэрэг юм байна гэж бодсон.  Монгол улсын өнөөгийн байдал ч энэ киног хийхэд нөлөөлсөн. Бүтээлээрээ дамжуулан эвтэй байхын сургаалийг үр хойчдоо, ард иргэдэд хүргэх нь зүйтэй гэдэг санааг уран сайхны зөвлөлтэйгөө ярилцаж олж байлаа.

Гурван жилийн өмнө бид Улаанбаатарт зургаан ястныхаа урлагаас бүтсэн “Удган тэнгэрийн дуудлага” гэдэг концертыг хийсэн юм.  Түүний дараа томоохон хэмжээний уран бүтээл хийхээр төлөвлөж байгаад энэхүү дуулалт киног хийхээр болсон. Энэ хүрээнд олон түүх судлаач, зохиолч нартай уулзсан. Алунгоо хатны хийсэн гавьяа нь өндөр мөртлөө “Монголын нууц товчоо”-нд товчхон гурав, дөрөвхөн өгүүлбэр байдаг. Цаашлаад Чингис хааны эмэг ээж шүү дээ. Тэгэхээр эвийн сургаалийг тунхагласан агуу хатны тухай бүтээлгүй  байж болохгүй юм байна гэдгийг бид олж харсан. Тиймээс энэ бүтээлийг яаралтай хийхээр шийдсэн. Мөн дахин нэг зүйлийг онцолж хэлэхэд, энэ бүтээлээрээ дамжуулан Монголчууд тэнгэр язгуурт хүн юм гэдгийг ойлгуулахыг хүссэн.

-Кино урлагийн маш олон төрөл, жанр байна шүү дээ. Яагаад заавал дуулалт кино хийхээр болсон бэ?
-Монголд анх удаа дуулалт кино гэдэг төрлийг энэ бүтээлээрээ оруулж ирж байна. Нэгдүгээрт, уран сайхны кино хэлбэрээр хүргэж болох байсан. Гэхдээ тийм кино их шүү дээ. Хоёрдугаарт, агуу эмэгтэй хүн гэдэг утгаар нь дуулалт төрлийг сонгосон. Учир нь дуу гэдэг бол өөрөө маш их агуу зүйл. Сүүлийн үед дуугаар дамжуулж хүний оюун сэтгэхүйд нөлөөлдөг болж. Дууны үгэнд нэг ч худал зүйл байдаггүй. Дуу бол өөрөө агуу урлаг. Дуулалт, хэл ярианы өгүүлэл гэдэг агуу зүйл. Тэгэхээр тэр хоёрын хослолыг мэдрүүлсэн цогц хэлбэрээр хийе гэсэн юм.

-Гол дүрийн жүжигчдийг хэрхэн сонгосон бэ. Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театрын жүжигчдээс сонгосон уу?
-Ер нь Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчид тоглож байгаа. Энэ бүтээл өөрөө дуурийн бүтээл учраас дууллууд нь ари, ареосто гээд дуурь ямар хэлбэртэй байдаг тийм л байгаа. Гэхдээ Монголын түүх учраас сонсох ая дангийн хувьд Монгол хүнд ойрхон уламжлалт хэв шинжийг шингээсэн. Энгийнээр тайлбарлавал их монголжуу аялгуунууд гарсан. Тухайлбал, Добу мэргэнд гэхэд СТА, Амарсайхан, Дува сохорт Төрмөнх тоглосон.

Ер нь Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчид тоглосон гэж ойлгож болно. Хүмүүс яагаад заавал хөдөө орон нутгийн жүжигчид тоглосон юм бэ гэж гайхаж магадгүй. Бид нэг зүйлийг илэрхийлэхийг хүссэн. Сүүлийн үед хөдөө орон нутгийн театрт мэргэжлийн уран бүтээлчид ажилладаг болсон. 100 хувь мэргэжлийн сургууль төгссөн, авьяаслаг уран бүтээлчид бий. Хангалттай нөөц байгаа учраас дангаараа хийнэ гэж шийдсэн.

Гаднаас ямар нэгэн уран бүтээлч авахыг хүсээгүй. Уран бүтээл хийж байх явцад Өвөрмонголоос санхүүжилтийг нь гаргаад дүр авч тоглоё гэсэн санал ирж байсан. Гэвч бид хүлээж аваагүй. Энэ бол цэвэр монгол язгуурын бүтээл байх ёстой гэдэг утгаар монгол жүжигчдийг тоглуулж байгаа.

-Алунгоо хатны дүрийг та бүтээнэ гэлээ. Агуу бүхэн энгийн зүйлээс эхэлдэг. Та өөрөө сайн ээж, бас дуурийн дуулаач хүн. Тиймээс энэ дүрийг гаргахад дөхөм байгаа болов уу?
-Таван жилийн өмнө Төрийн Соёрхолт бүжиг дэглээч С.Сүхбаатар багш маань Хөвсгөлд ирж зургаан ястны концерт тавьсан юм. Тэр үед би Алунгоо хатны бүжгийг бүжиглэж байлаа. Таван хүүхэдтэй хамт бүжиглэдэг. Алунгоо хатны дүрд анх орсон минь тэр. Тэр бол язгуур концертын нэг хэсэг байгаа юм. Мөн манай нутагт Алунгоо эхийн сургааль баяр гэж болдог.  Энэхүү баярыг Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр суманд дөрвөн жилд нэг удаа зохион байгуулдаг. Тэр наадамд оюутан байхаасаа эхлээд олон удаа оролцож байлаа. Уран бүтээлчийн хувьд тэр хүний дүрийг жижиг,  жижиг гаргаж байсны хувьд мэдлэг, мэдээлэлтэй байсан. Өнөөдөр энэ маань  жинхэнэ урлагийн сайхан бүтээл болж гарах цаг иржээ.

-Алунгоо хатан үр хүүхэдтэй эв, эетэй байхыг сургасан гэдгийг бид бүгд мэднэ. Энэ уран бүтээл бүхэл бүтэн хүний амьдралыг өгүүлнэ шүү дээ. Алунгоо хатныг хувь хүн, эмэгтэй хүн гэдэг талаас нь гаргасан хэсэг бий юу?
-Алунгоо хатны 16 настай үеэс эхлээд 60 нас хүртэлх амьдралыг харуулж байгаа. Мэдээж тэр хугацаанд хүний амьдралд олон зүйл тохиолдоно. Алунгоо хатан бол зүгээр нэг эвтэй байгаараа хүүхдүүдээ гээд хэлсэн хүн биш л дээ. Эмэгтэй туулдаг л замыг туулж, ээж болж, эх болсон. Добу мэргэн нас барсны дараа өнчин нялх хүүхдүүдтэйгээ үлддэг. Хүүхдүүдээ хулганы махаар хүртэл тэжээдэг. Энэ үе нь хүртэл кинон дээр гарна. Ганцхан эвийн сургаалаас гадна Монгол эмэгтэй хүний уужим ухаан, хөдөлмөр, дайчин байдлыг харуулахыг зорьсон. Зарим түүх сударт, Алунгоо эхийг их удган хүн байсан гэж үздэг. Дотоод мэдрэмж өндөртэй эмэгтэй байсан гэдэг. Тэр талаас нь бас гаргасан. Монгол хатдын дотроос хамгийн оргил нь буюу эвийн ухааныг тунхагласан. Эвтэй байвал энэ хорвоод хэн ч гэсэн хүчтэй шүү гэдэг сургаалыг хэлсэн учраас бид тэрийг нь онцолж гаргахыг хүссэн

-Уран бүтээлч хүн дуулах дуу, гаргах дүрдээ сэтгэлээсээ ордог. Тэр хүний талаар мэдэрч тоглодог. Таны хувьд Алунгоо хатан ямар эмэгтэй вэ?
-Маш ухаалаг, баатарлаг эмэгтэй. Дүрийн хувьд судалгаа хийсэн. Хүн судлаач гэж байдаг шүү дээ. Тийм хүн намайг дүр төрхийн хувьд ч гэсэн тохирсон гэж үзсэн. Алунгоо хатныг нэг судар дээр өндөр хамартай, шаравтар царайтай гэж бичсэн байдаг юм билээ. Тэгэхээр найруулагч болон бусад хүмүүс дүрийг харж сонгосон байх аа. Түүнээс би тоглоё гэсэн зүйл байхгүй. Сонгогдсондоо баяртай байна.

-Кино уран бүтээл хэдэн хувьтай явж байна вэ?
-Киноны ажил 50 хувьтай байна. Одоогийн байдлаар бүх дууны хөгжим, бичлэг дууссан. Одоо зураг авалтдаа гарна. Зураг авалт, Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сум, Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгонд буюу далайн эрэг дээр, Хэнтий аймгийн Дадал сум, Улаанбаатар хотод болно. Ер нь олон улсын хэмжээнд Монгол хатан, Монгол эмэгтэй ингэж тунхагласан гэдгийг үзүүлэхийг зорьж байна. Тиймээс олон улсын кино наадамд оролцоно.

-Киноны санхүүжилт хаанаас гарч байгаа вэ?
-Манай Хөвсгөл аймгийн сайн санаат хүмүүсийн тусламж дэмжлэгээр бүтэж байна. Ер нь уран бүтээлчид бор зүрхээрээ уран бүтээлээ туурвиж байдаг. Өмнө нь манай театр харьяа яамтай байхад хоёр ч уран бүтээлийг туурвиж байлаа. Одоо хариуцсан  яамгүй болсон. Аймгийн орон нутгийн хөгжлийн сан гэж бий. Гэхдээ  Хөгжимт драмын театрт  санхүүжилт олгодоггүй юм. Үүнд жаахан анхаараасай гэж уран бүтээлч хүнийхээ хувьд бодож явдаг даа.

-Кино хэзээ үзэгчдийн хүртээл болох вэ?
-Энэ оны арваннэгдүгээр сард гарах байх.