Малчид гэхээр хөдөө маллаж байгаа бүхнийг хамруулсан юм биш шүү. Хөдөөний малчдын ихэнх нь хөдөлмөрч, өвлийн дөрвөн улиралд малаа өсгөхийн төлөө борви бохис хийлгүй зүтгэдэг. Зуны дэлгэр цагт малынхаа сааль сүүг авч, цагаан идээгээ боловсруулж, айраг цагаагаа исгэдэг. Өнөөдрийг хүртэл малчид ингэж амьдарч, эрдэнэт мал сүргээ өсгөж яваа.

Гэхдээ сүүлийн үед малчид баяжсан уу, эсвэл сааль сүүгээ авч дийлэхээ болив уу, хуучин шиг байхаа больжээ. Саяхан хэд хоног хөдөөгүүр явлаа. Сүү, цагаан идээгээрээ ямар нутгийнхнаас дутахгүй Өвөрхангай, Архангайн нутгаар явлаа. Цөөнгүй хэдэн малчин айлаар ч орсон. Дөрөвдүгээр сарын дунд болоод, мал төллөлт ид дундаа явж байхад сүүтэй цай ууж байгаа айл алга. Зарим нь хуурай сүүгээр цай сүлээд сууж байх жишээтэй.

Яахав, зарим газарт мал жилбэ муутай байвал төл нь цадаг гэж хонь, ямаагаа саадаггүй л дээ. Гэхдээ энэ жил тийм ч айхтар хатуу өвөл болоогүй. Гуравдугаар сардаа жаахан цас орсныг эс тооцвол хөдөөгүүр хатуу хавар болоогүй байна. 10, 20 хонь, ямаа төллөсөн үед хэр баргийн хөдөөний айл бага сага шувтраад, өдөртөө цайны сүүтэй байдаг. Гэтэл сүүлийн үед хавартаа малынхаа сүүг сааж, тараг бүрдэг айлын тоо жилээс жилд буураад байна.

Энэ нь нэг талдаа малчид бүл муутай болсных. Хөдөө мал маллаж байгаа малчдын дийлэнх нь хөгшид байгаа. Малаа байнга сааж, цагаан идээ боловсруулахаасаа илүүтэй хариулж, өсгөхөд л анхаарвал их юм болсон. Залуу, бүлтэй малчин айл тун ховор байгаа. Нөгөө талдаа жил ирэх тусам малчдын тоо буурч байна. Тэр хэрээрээ хэдэн малчдынх нь талаас илүү нь мянгат болох нь. Мал 1000 хүрэхээр алж идэх хонь олддоггүй гэдэг дээ.

Түүнтэй адилхан олон малтай болоод ирэхээр цагаан идээгээ боловсруулдаггүй, намар болохоор өвөл идэх ааруул, ээзгий, тосоо худалдаж авдаг болчихоод байгаа юм. Энэ нь нэг талдаа цөөн хэдэн малаа хариулаад, сүү, цагаан идээгээ боловсруулаад, зарж байгаа малчдад хэрэгтэй. Нөгөө талдаа сүү, цагаан идээний үнэ буурахгүй байх нэг шалтгаан ч болж байгаа юм билээ. Мөн мянгат болж, өргөмжлөл, шагнал авах дуртай малчид ч их байна.

Тэгээд хөдөө юугаар ч дутахгүй, мөнгөөр бүхнийг шийдчихээд суугаад байдаг. Зүгээр л малаа өсгөхийн төлөө л явдаг. Өөрөө ч хөдөлмөрлөхгүй, баахан туслах малчинтай, түүнийгээ маш багаар цалинжуулаад явж байгаа. Энэ мэтээр сөрөг үр дагавар их бий. Монголын мал 60 гаруй сая болчихсон.

Цаашлаад бэлчээрийн даац ч хүрэлцэхээ больсон.  Уг нь олон мянган малтай хүмүүс намартаа малаа сайн нядлаж, тодорхой тоонд бариад, чанаржуулаад явбал зүгээрсэн. Ядаж л махны үнэ тэнгэрт тулаад байхгүй шүү дээ. Зарим нэг хувь хүн малаа хэд хүртэл өсгөх, сүүг нь саах эсэх, цагаан идээгээ өөрсдөө хийнэ үү, үгүй юу хамаагүй гэх. Уг нь бүх зүйл хамаатай. Бид энэ газар нутагт хэчнээн сая малтай байх уу, бэлчээрийн даац хүрэлцэх үү.

Сүү, цагаан идээ, махны үнэ ямар байх вэ гэдгийг багахан ч болов бодлогоор зохицуулах хэрэгтэй юм. Цаашлаад малчдын хүн хүчний асуудал, залуу халаа гээд том асуудал хөндөгдөх учиртай. 200, 300, цаашлаад 500 малтай айл байлаа, тэгээд хоёрхон хөгшин байвал цагаан идээгээ боловсруулахад хэцүү шүү дээ. Энэ асуудлыг ч бас бодолцох л ёстой. Гэхдээ л малчид тоог нь өсгө­хийн төлөө зүтгээд байна даа.