З.ЦЭЦЭГ

Дубайн агаарын орон зай болон Ойрхи Дорнодын бусад төвүүдийг хаасны улмаас агаарын тээврийн компаниудад асар их хохирол учирна.

Агаарын тээврийн салбар цар тахлаас арай ядан салж, шинэ сорилттой тулгарсан 2022 онд Оросын агаарын орон зайг хаахад дасан зохицсон. АНУ-Израиль-Ираны дайн дэгдсэн нь одоогоор Персийн булангийн бүс нутагт байрладаг дэлхийн томоохон нисэхийн төвүүдийг сорилттой тулгалаа. Энэ хүнд нөхцөлд тээвэрлэгчид юу хийх, үнэ өсөх эсэх, агаарын замд томоохон өөрчлөлт орох эсэх талаар “Известия” мэдээлжээ.

IATA (Олон Улсын Агаарын Тээврийн Нийгэмлэг) мэргэжилтнүүд 2026 оныг 5.2 тэрбум зорчигчтой, их наяд долларын орлоготой "рекорд жил" болно гэж таамаглаж байсан. Одоогоор эдгээр таамаг биелэх эсэх нь эргэлзээтэй байна. Ойрхи Дорнодын гол бүс нутгуудын агаарын орон зайг хааж, Дубай, Кипр дэх дэд бүтцэд хохирол учруулсан, газрын тосны үнийн огцом өсөлт зэрэг нь агаарын тээврийн компаниудад бүтцийн үр дагавар нь тахал өвчинтэй дүйцэхүйц хямралыг бий болгов.

Нисэх нь үргэлж хамгийн богино маршрутын зарчмаар ажилладаг. Гэвч 2022 онд харилцан хориг арга хэмжээ авснаар Оросыг барууны болон Японы тээвэрлэгчдэд хааж, Европоос Ази руу чиглэсэн туйл дамнасан хамгийн ашигтай замыг тасалснаар энэ систем нурж эхэлсэн. Ойрхи Дорнод нь анхдагч бөгөөд ихэнхдээ цорын ганц амьдрах боломжтой хувилбар хэвээр байв. Гэвч халдлагын дараа Иран, Ирак, Сири, Израиль болон Персийн булангийн бусад орны агаарын орон зай бүрэн нислэггүй бүс болох эрсдэлтэй боллоо.

Нисгэгчид болон нислэгийн удирдагч нар тив дамнасан хөдөлгөөнийг нарийн коридорт шахахаас өөр аргагүйд хүрч байна. Онгоцнууд Суэцийн булан, Саудын Арабын төв хэсэг, Оманаар дамжин өмнө зүг рүү, эсвэл хойд зүгт Армен, Азербайжан хоёрын хоорондох жижигхэн коридороор дамждаг. Маршрутыг өөрчилснөөр нислэгийн цаг нэмэгддэг бөгөөд энэ нь нэмэлт тонн керосин зарцуулж, хөдөлгүүрийн элэгдэл, эвдрэл, багийн цагийн хуваарь, холболт тасалдсан гэсэн үг юм. Францын нисгэгчдийн үйлдвэрчний эвлэлийн SNPL-ийн хэлснээр одоогийн нөхцөл байдал Хүйтэн дайны үеийнхээс ч дор байна.

Ойрхи Дорнодын агаарын тээврийн компаниуд болох Эмиратс, Катар Эйрвэйз, Этихад мөргөлдөөнд шууд өртсөн. Тэдний бизнесийн загвар нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс зорчигчдыг Дубай, Доха, Абу Даби дахь мега-төвүүддээ цуглуулж, дараагийн  газарт хүргэдэг. Эдгээр агаарын тээврийн компаниуд дэлхийн зорчигч тээврийн 10 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Одоо энэ систем маш их хохирол амссан. Өдөр бүр мянга гаруй нислэг үйлддэг Дубайн олон улсын нисэх онгоцны буудал хямралд хамгийн түрүүн өртсөн. Хямралын нэг өдөр Cirium 2000 нислэгийг цуцалсан тухай бүртгэсэн нь нэг өдрийн дотор 900,000 суудал алдсан гэсэн үг юм.

Зорчигчид хэтэвчээрээ саналаа өгч, сонголтоо өөрчилж байна. Үнэ нь хамаагүй өндөр байсан ч Ойрхи Дорнодын орнуудаас Европ болон Азийн агаарын тээврийн компаниудын шууд нислэг рүү үйлчлүүлэгчид их хэмжээгээр шилжиж байна.

Дубай хаагдсанаас учирсан хохирол асар их байна гэж Avia.ru нисэхийн порталын ерөнхий редактор Роман Гусаров мэдэгдэв.

Мэргэжилтнүүд одоогоор Ормузын хоолойг бүслэхэд газрын тос, байгалийн хийн салбарын алдагдал өдөрт ойролцоогоор 1.5 тэрбум доллар гэж тооцоолж байна. Бөмбөгдөлт, сүйрсэн терминалууд, нисэх онгоцны буудлын үйл ажиллагааг зогсоосны улмаас учирсан хохирлыг хараахан тооцоолоогүй байна. Дубай, Абу Даби, Доха нь олон улсын асар их урсгалтай холбоотой. Мөргөлдөөн сунжирвал үр дагавар нь асар их байх болно гэж шинжээч тэмдэглэв. Оросын Төрийн Думын ажлын хэсгийн гишүүн, Холбооны Зөвлөлийн Олон улсын харилцааны хорооны гишүүн асан Ольга Епифанова эдгээр төвийн үйл ажиллагаанд саад учруулж байгаа нь хэд хэдэн чиглэлийн нислэгийн 20-30 хүртэлх хувийг цуцлах эсвэл өөр чиглэлд шилжүүлэхэд хүргэж байгааг тэмдэглэв.

Сүлжээний томоохон агаарын тээврийн компанийн хувьд өргөн тархсан тасалдалтай өдөр бүр үйл ажиллагааны шууд алдагдалд 5-10 сая долларын нэмэлт хохирол учирдаг. Хэрэв одоогийн эрсдэлийн төлөв байдал нэг сарын турш үргэлжилбэл дэлхийн аж үйлдвэрийн нийт хохирол хэд хэдэн тэрбум долларт ойртох нь мэдээжийн хэрэг бөгөөд энэ нь керосин үнэ 15-20%-иар нэмэгдэж, даатгалын  зардал нэмэгдсэнтэй холбоотой” гэж гэж мэргэжилтэн тайлбарласан байна

Маршрутын өөрчлөлт нь түүхий эдийн зах зээл дээрх хамгийн муу хувилбартай давхцсан. Он гарснаас хойш нефтийн үнэ 30 орчим хувиар өссөн байна. Үүний зэрэгцээ аливаа агаарын тээврийн компанийн үйл ажиллагааны зардлын 25-35 хувийг онгоцны түлш эзэлдэг. Салбарынхан "бүтээж" чадсан хүмүүс болон цохиулах хүмүүс гэж эрс хуваагдсан. Австралийн Qantas, Singapore Airlines зэрэг компаниуд энэ хагас жилийн шатахууны хэрэгцээнийхээ 80 хүртэлх хувийг хамгаалсан байна. Энэ нь тэдэнд хэдэн сарын амралт өгөх болно. Шатахууны үнээр худалдан авахыг илүүд үздэг түрэмгий бизнесийн загвартай тээвэрлэгчид асар их хохирол амсаж байна.

Хөрөнгийн зах зээл үүсээд буй нөхцөл байдалд хариу үйлдэл үзүүлэв. Korean Air, Japan Airlines, Cathay Pacific, European Airlines IAG (British Airways-ийн эзэн), Wizz Air зэрэг компаниудын хувьцаа хэдхэн хоногийн дотор зах зээлийн үнэлгээний 3-10%-ийг алдсан. JAL-ийн удирдлагууд олон улсын нислэгт шатахууны нэмэлт төлбөрийг нэвтрүүлэхээр зорчигчдыг аль хэдийн нээлттэй бэлтгэж эхэлжээ. Дайны санхүүгийн ачааг эцсийн хэрэглэгчдэд шилжүүлнэ.

Даатгалын салбарт нэг нарийн асуудал бий. Агаарын тээврийн компаниуд нисэх онгоцоо дайны эрсдэлээс даатгаж, онгоцны бие махбодийн хохирол эсвэл гуравдагч этгээдийн хариуцлагыг даатгадаг. Гэсэн хэдий ч даатгагчид бүс нутгийг байлдааны идэвхтэй бүс гэж үзвэл хэд хоногийн өмнө эдгээр бодлогыг цуцлах хууль ёсны эрхтэй. Хэрэв ийм зүйл тохиолдвол нислэгүүд бүрмөсөн зогсох болно. Ямар ч лизингийн компани даатгалгүй Airbus эсвэл Boeing-ийг нисэхийг зөвшөөрөхгүй.

Нисэх онгоцны буудал хаагдаж, нислэгүүд цуцлагдсанаас болж орлого алдагдаж байгаа тухайд байдал бүр ч дор байна. Бизнесийн тасалдалын даатгалын стандарт бодлогод давагдашгүй хүчин зүйл болон дайны хатуу заалтууд байдаг. Агаарын тээврийн компаниуд Дубай эсвэл Кипр дэх хоосон суудал эсвэл тоног төхөөрөмжийн сул зогсолтын төлөө ямар ч нөхөн төлбөр авахгүй. Олон тэрбум долларын мөнгөн урсгалын хомсдолд энэ салбар ганцаараа үлдлээ. Ачаа тээврийн сегментэд үүнтэй төстэй нөхцөл байдал бий. Персийн булангаар дамжин өнгөрөх ачааны далайн болон агаарын тээврийн даатгалын үнэ тав дахин нэмэгдэж, дэлхийн худалдааны логистикийг тасалдуулж байна.

Мөргөлдөөн сунжирвал нисэхийн салбар жинхэнэ “Дарвины сонголт”-той нүүр тулж магадгүй. Гүн халаастай, эрсдэлээс хамгаалах сайн стратегитай, өөр коридорт нэвтрэх боломжтой тээвэрлэгчид амьд үлдэх болно. Тив хоорондын хямд нислэгийн эрин үе өнгөрсөн байж магадгүй.

Сул дорой тоглогчдод дарамт шахалт үзүүлж байна. Флотын өндөр эргэлт, хамгийн бага бэлэн мөнгөний нөөцөд тулгуурладаг бүс нутгийн хямд өртөгтэй тээвэрлэгчид болон орон зайн тээвэрлэгчид ийм тогтворгүй байдал, нөөцийн зардал өсөж байгааг харгалзан он жилээр бус улирлаар хэмжигддэг уян хатан байдлын давхрагатай тулгарч байна гэж Ольга Епифанова тэмдэглэв. Засгийн газрын дэмжлэг, хөрөнгийн зах зээлд нэвтрэх эрх бүхий системийн ач холбогдолтой компаниудад байр сууриа бэхжүүлж, зах зээлийн нэгдлийг хурдасгах боломжийг олгодог.

Оросын агаарын тээврийн компаниуд эдгээр үйл явдлаас ангид биш боловч өнөөгийн нөхцөлд тэдний алдагдал дэлхийн дунджаас хамаагүй бага байх магадлалтай. Роман Гусаров энэ үед хохирлыг үнэлэх нь маш хэцүү гэж үзэж байна.

Хэзээ дуусах нь тодорхой болтол хэн ч нөхцөл байдлын талаар тоо баримт гаргахгүй. Маргааш нислэгүүд сэргэвэл хохирол бага байх болно. Манай салбарт 100 гаруй авиа компаниас долоо нь л энэ чиглэлд үйлчилдэг. Энэ нь мэдээж маш ашигтай, чухал зам боловч тэдний хувьд давамгайлсан зам биш юм. Түүний түр зуурын алдагдал нь ноцтой зардал боловч үүнээс болж хэн ч дампуурахгүй гэж шинжээч онцлон тэмдэглэв.

Нөхцөл байдал сунжирвал алдагдал нь хүнд байх болно, учир нь хожимдсон үр нөлөөг тооцоход хэцүү гэж тэрээр нэмж хэлэв. Одоогийн зогсолтоос гадна зах зээлийн ирээдүй ямар байх нь тодорхойгүй байна.

Гусаровын хэлснээр Оросын зорчигчид (хэрэв бид Израиль эсвэл АНЭУ руу шууд бус дамжин өнгөрөх нислэгийн тухай ярьж байгаа бол) өөр хувилбар руу анхаарлаа хандуулж байна. Эдгээр нь хамгийн түрүүнд Истанбул, Ереван юм.

Азийн чиглэлийн тухайд бид Европ руу нисэх газаргүй болчихсон, Ази руу шууд нислэг үйлддэг. Хэрэв агаарын тээврийн компаниуд үүнийг урт хугацааны амлалт гэдгийг ойлговол шинэ холболтуудыг санал болгоно. Жишээлбэл, Аэрофлот Красноярск хотод төвтэй бөгөөд тэндээсээ Зүүн Өмнөд Ази руу нисэх боломжтой. Казахстан эсвэл Узбекистан дахь төвүүдийг ашиглаж болно. Хэрэв эрэлт байгаа бол тээвэрлэгчид үүнийг хангана. "Дубайгаар дамжин нисэх нь зүгээр л илүү тохиромжтой байсан. Энэ нь маш сайн дэд бүтэцтэй, өргөн маршрутын сүлжээтэй. Ийм сонголт байхгүй бол хүмүүс бусад төвүүдээр ниссээр байх болно" гэж "Известия"-ийн эх сурвалж дүгнэжээ.

Эх сурвалж: zms.mn