• Эхлэл
  • Цаг агаар
  • Валют ханш
  • Улс төр
  • Эдийн засаг
  • Үзэл бодол
  • Спорт
  • Нийгэм
  • Дэлхий
  • Энтертайнмэнт
  • Зурхай



“Би Монгол гэсэн нэрийг нэг хором ч сэвтээхгүйн төлөө бүхий л амьдралаа зориуллаа”

П.ЛХАГВАЖАРГАЛ

 

 

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” үзэсгэлэнгийн нээлт боллоо

Монголын шашин, төрийн зүтгэлтэн Дилав хутагт буюу Башлуугийн Жамсранжав 1884 онд Засагт хан аймгийн нутаг буюу одоогийн Завхан аймгийн Түдэвтэй суманд төржээ. Тэрээр таван настайдаа Дилавын хувилгаанаар тодорч, 12 насандаа монголоос төвөд хэл рүү, төвөдөөс монгол хэл рүү ном орчуулах эрдмийг бүрэн эзэмшсэн бөгөөд долоон настайдаа равжун, 21-тэйдээ гэцэл сахил, 25-тайдаа цорж, 29 насандаа самади багш цол хүртсэн гэдэг. Бурханы шашинтай хүн ямар байдаг чухам шидийг үзүүлсэн хутагт, төгс гэгээрсэн тэрээр 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд баруун хязгаарыг тохинуулахад онцгой үүрэг гүйцэтгэжээ. Энэ мэт төр нийгмийн олон гавьяа байгуулсан түүнийг 1923 онд Улиастайн сайдаар томилж байв.

Гэвч 1930-аад онд “Эрэгдэндагвын 38-ын хэрэг” т хамааруулан баривчилж, тэнсэн харгалзаж байв. Ийнхүү 1931 оны хоёрдугаар сарын 26-нд эх орныхоо хилийн дээсийг алхаж,  Дундад улсын нутаг Өвөр Монгол, Төвөд орчмоор амьдарч байгаад 1932 онд Бээжинд Оуэн Латтимортой танилцжээ.

Тэгвэл өчигдөр “Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” үзэсгэлэн, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын нээлт боллоо. Америкийн Монгол судлалын төв, Дилав хутагт сангийн санаачилгаар төр, шашны нэрт зүтгэлтэн Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав, Америкийн нэрт монголч эрдэмтэн, өвөр ази судлаач Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, амьдрал, үйл хэргийг сурталчлах зорилготой энэхүү төслийг хэрэгжүүлж байна. Энэхүү үйл ажиллагааг нээж “Дилав хутагт сан”-гийн тэргүүн, Дилав хутагт Данзанламэд “Дилав хутагтын үйл хэргийг үргэлжлүүлэх, өвлүүлэн үлдээхээр Дилав хутагт сан идэвхийлэн ажиллаж ирлээ. Дилав хутагт Б.Жамсранжав, АНУ-ын монголч эрдэмтэн Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, тэдгээрийн үлдээсэн өвтэй холбоотой урьд өмнө нь олон нийтэд дэлгэж байгаагүй олон сайхан гэрэл зургийг энэ цаг мөчид дэлгэн үзүүлэх гэж байна” гэсэн юм.

Дилав хутагт Б.Жамсранжав ба АНУ-ын монголч эрдэмтэн Оуэн Латтимор (1950 он)

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд Монгол, АНУ, Их Британи, Япон улсаас монгол судлалын тэргүүлэх эрдэмтэд оролцож, хоёр эрхмийн яндашгүй арвин өв санг олон талаас нь судалж шинжилсэн сонирхолтой илтгэлүүдийг хэлэлцүүлэх юм. Харин үзэсгэлэнд Оуэн Латтиморын үр ач нараас Америкийн Монгол судлалын төвд 2024, 2026 онд хандивласан түүхэн гэрэл зураг, эд өлгийн зүйлсээс дэлгэхийн зэрэгцээ АНУ-ын Харвард, Жонс Хопкинс, Йэл, Пенсильванийн их сургуулийн архив, Конгрессын номын сангийн архив, шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнийн хувийн цуглуулга, Завхан аймгийн музей, Үндэсний төв архив, Үндэсний номын сан, ТЕГ-ын тусгай архив, Олон улсын монгол судлалын холбоо, ШУА зэрэг байгууллагад хадгалагдаж байсан баримт материалаас дэлгэн толилуулж байна.

 

Дилав хутагтын хөөргийг Үндэсний музейн сан хөмрөгт хадгалууллаа

Оуэн Латтимор Бээжинд суух хугацаандаа нэгэн хүүтэй болсонд Дилав хутагт адислан Батбилиг хэмээх монгол нэр хайрласан нь Дэвид Латтимор юм. Христийн шашны ёсоор бол загалмайлсан эцэг, хүү бололцсон аж. Нэр хайрласан хүү Батбилигтээ Хутагт маш их хайртай байсан бөгөөд амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд АНУ-д Дэвидийнд хамт аж төрж байжээ. Нээлтийн үеэр Оуэн Латтиморын ач охин Энн Латтимор Дилав хутагтын хөөргийг Монголын Үндэсний Музейн сан хөмрөгт шилжүүлэхээр гардуулан өгсөн юм. Энэхүү хөөргийг Дилав хутагт Монголоос гарахдаа өөрийн биед авч явсан бөгөөд түүнтэй хамт Хятад, Энэтхэг, Америк зэрэг орноор хэрэн хэсэж, Латтиморын гэр бүлд үе дамжин хадгалагдаж байгаад ийнхүү Монгол орондоо эргэн ирж байна.

Түүнчлэн энэхүү үзэсгэлэн Завхан аймгийн музейд хадгалагдаж байсан үзмэрүүд олны хүртээл болж байгаа бөгөөд энэ тухай тус музейн захирал Ж.Юнрэндорж “Манай Завхан аймгийн музей 1924 оны арванхоёрдугаар сарын 11-нд байгуулагдаж байсан Монголын анхны музей юм. 1994 онд хутагтын шавь Жамбалдорж гуай АНУ-ын элчин сайдын яамны ажилтан Чойжилсүрэнд Дилав хутагтын хэрэглэж байсан 40 гаруй эд өлгийн зүйлийг өгчээ. Харин Чойжилсүрэн гуай тухайн үеийн Завхан аймгийн музейн захирал Дорждэрэмд дамжуулж өгснөөр манай музейн Хутагтуудын танхимын суурь тавигдсан юм” гэв. Тус музейд өнөөдрийн байдлаар хутагтын 60 орчим үзмэр, эд өлгийн зүйл хадгалагдаж байна. Мөн 2017 онд тухайн үеийн УИХ-ын дэд дарга Я.Санжмятав, аймгийн засаг дарга Д.Батсайхан нарын оролцоотойгоор Дилав хутагтын чандар залагджээ. Харин энэхүү үзэсгэлэнд Дилав хутагтын эдэлж хэрэглэж байсан 34 дэсийн 54 ширхэг эд өлгийн зүйлийг Завхан аймгийн музейгээс залж, Улаанбаатар хотод анх удаа цогцоор нь дэлгэн харуулж байна. Тодруулбал, Чан Кайшигийн дэргэд байхдаа барьж байсан арслан бариултай зэс тамга, гарын дардас, ёслолын малгай, оюуны бүтээл зэргийг дурдаж болно. Түүнчлэн Завхан аймгийн музейг жилд 12-15 мянган хүн үздэг бөгөөд үүний дөрвөөс таван мянга нь тус аймгийн төвийн болон сумдын ерөнхий боловсролын сурагчид байдаг байна. Энэ тэргүүтэй хүүхэд залуус хойч үедээ хутагт хувилгаадын түүх намтар тэргүүтэй эд өлгийн зүйлийг сурталчлан таниулдаг гэв. 

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” төслийн багийн гишүүн, түүхийн ухааны доктор О.Батсайхан “Дилав хутагтыг хүрээнээс баруун тийш нутагт онцгойлон шүтэж байсан. Үндэсний тодотголтой бүхнээ буруутгах тэр үед одоогийн ханшаар хоёроос гурван сая ам.долларын хөрөнгийг нь хураасан байдаг. Тэрээр Монголд Бурханы шашны жинхэнэ мяндагтан хүн байх нөхцөлгүй болсон байна. Надад оргох боломж гарах болов уу гэсэн байдаг. Ийнхүү 1931 онд эх орноосоо гарч 1949 онд Оуэн Латтиморын урилгаар АНУ-д хөл тавьсан юм” гэв. Тэнд очсон цагаасаа Америкийн Монгол судлалд үнэтэй хувь нэмэр оруулж, их сургуулиудад лекц уншиж байв. Түүнчлэн 1963 онд Монгол Улсаас НҮБ-ын дэргэд сууж байсан элчин зөвлөх Б.Дашцэрэнтэй ярилцахдаа “Би Монгол гэсэн нэрийг нэг хором ч сэвтээхгүйн төлөө бүхий л амьдралаа зориуллаа” гэж хэлжээ. Энэ тухай доктор О.Батсайхан үргэлжлүүлэн “Монголын төлөө зүрх сэтгэл нь цохилж, бүхий л амьдрал нь эх орныхоо төлөө байсныг бардам хэлнэ. Ямар нэгэн харь улсын төлөө байгаагүй” гэсэн юм.

Монголын шашин, төрийн нэрт зүтгэлтэн, төрийн сайд Дилав хутагт Жамсранжав хийгээд түүний итгэлт нөхөр, Америкт монгол судлалыг үндэслэсэн нэрт эрдэмтэн Оуэн Латтимор нарын насан туршийн нөхөрлөл хийгээд тэдний амьдрал, үзэл санаа, үйл хэрэг, тив дамнан үлдээсэн өвийг  Монголын Үндэсний музейн үзэсгэлэнгийн танхимд морилон саатаж үзээрэй.

 

ФОТО: “Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” үзэсгэлэн нээгдлээ

 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 13. ЛХАГВА ГАРАГ. № 91 (7833)

 

Хуурамч мэдээлэл хаа сайгүй тархах болсон энэ үед баримттай, эх сурвалжтай, үнэн бодитой мэдээллийг “Зууны мэдээ” сониноос аваарай.

Үнэн мэдээллийг хамтдаа хамгаалцгаая.

Бие даасан сэтгүүл зүйг дэмжин "Зууны мэдээ" захиалаарай. www.zuuniimedee.mn

    ХУВААЛЦАХ ЖИРГЭХ


МЭДЭЭНИЙ СЭТГЭГДЭЛ
ХОЛБООТОЙ МЭДЭЭ
Б.Пүрэвдагва: Иргэдтэйгээ уулзаж, 2027 оны төсөвт тусгах санал хүсэлтийг нь нээлттэй сонсож байна
Есөн улаан мэнгэтэй шар нохой өдөр
Ялимгүй цас орно, өдөртөө 4-6 хэм хүйтэн байна
Битүүмжлэгдсэн автомашиныг зарж, 375 сая төгрөг залилжээ



Веб сайтад агуулагдсан мэдээлэл зохиогчийн эрхийн хуулиар хамгаалагдсан тул зөвшөөрөлгүй хуулбарлах хориотой.

Copyright © MMINFO.MN All Rights Reserved. Powered by HUREEMEDIA.





  • Эхлэл
  • Цаг агаар
  • Валют ханш
  • Улс төр
  • Эдийн засаг
  • Үзэл бодол
  • Спорт
  • Нийгэм
  • Дэлхий
  • Энтертайнмэнт
  • Зурхай



“Би Монгол гэсэн нэрийг нэг хором ч сэвтээхгүйн төлөө бүхий л амьдралаа зориуллаа”

П.ЛХАГВАЖАРГАЛ

 

 

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” үзэсгэлэнгийн нээлт боллоо

Монголын шашин, төрийн зүтгэлтэн Дилав хутагт буюу Башлуугийн Жамсранжав 1884 онд Засагт хан аймгийн нутаг буюу одоогийн Завхан аймгийн Түдэвтэй суманд төржээ. Тэрээр таван настайдаа Дилавын хувилгаанаар тодорч, 12 насандаа монголоос төвөд хэл рүү, төвөдөөс монгол хэл рүү ном орчуулах эрдмийг бүрэн эзэмшсэн бөгөөд долоон настайдаа равжун, 21-тэйдээ гэцэл сахил, 25-тайдаа цорж, 29 насандаа самади багш цол хүртсэн гэдэг. Бурханы шашинтай хүн ямар байдаг чухам шидийг үзүүлсэн хутагт, төгс гэгээрсэн тэрээр 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд баруун хязгаарыг тохинуулахад онцгой үүрэг гүйцэтгэжээ. Энэ мэт төр нийгмийн олон гавьяа байгуулсан түүнийг 1923 онд Улиастайн сайдаар томилж байв.

Гэвч 1930-аад онд “Эрэгдэндагвын 38-ын хэрэг” т хамааруулан баривчилж, тэнсэн харгалзаж байв. Ийнхүү 1931 оны хоёрдугаар сарын 26-нд эх орныхоо хилийн дээсийг алхаж,  Дундад улсын нутаг Өвөр Монгол, Төвөд орчмоор амьдарч байгаад 1932 онд Бээжинд Оуэн Латтимортой танилцжээ.

Тэгвэл өчигдөр “Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” үзэсгэлэн, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын нээлт боллоо. Америкийн Монгол судлалын төв, Дилав хутагт сангийн санаачилгаар төр, шашны нэрт зүтгэлтэн Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав, Америкийн нэрт монголч эрдэмтэн, өвөр ази судлаач Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, амьдрал, үйл хэргийг сурталчлах зорилготой энэхүү төслийг хэрэгжүүлж байна. Энэхүү үйл ажиллагааг нээж “Дилав хутагт сан”-гийн тэргүүн, Дилав хутагт Данзанламэд “Дилав хутагтын үйл хэргийг үргэлжлүүлэх, өвлүүлэн үлдээхээр Дилав хутагт сан идэвхийлэн ажиллаж ирлээ. Дилав хутагт Б.Жамсранжав, АНУ-ын монголч эрдэмтэн Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, тэдгээрийн үлдээсэн өвтэй холбоотой урьд өмнө нь олон нийтэд дэлгэж байгаагүй олон сайхан гэрэл зургийг энэ цаг мөчид дэлгэн үзүүлэх гэж байна” гэсэн юм.

Дилав хутагт Б.Жамсранжав ба АНУ-ын монголч эрдэмтэн Оуэн Латтимор (1950 он)

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд Монгол, АНУ, Их Британи, Япон улсаас монгол судлалын тэргүүлэх эрдэмтэд оролцож, хоёр эрхмийн яндашгүй арвин өв санг олон талаас нь судалж шинжилсэн сонирхолтой илтгэлүүдийг хэлэлцүүлэх юм. Харин үзэсгэлэнд Оуэн Латтиморын үр ач нараас Америкийн Монгол судлалын төвд 2024, 2026 онд хандивласан түүхэн гэрэл зураг, эд өлгийн зүйлсээс дэлгэхийн зэрэгцээ АНУ-ын Харвард, Жонс Хопкинс, Йэл, Пенсильванийн их сургуулийн архив, Конгрессын номын сангийн архив, шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнийн хувийн цуглуулга, Завхан аймгийн музей, Үндэсний төв архив, Үндэсний номын сан, ТЕГ-ын тусгай архив, Олон улсын монгол судлалын холбоо, ШУА зэрэг байгууллагад хадгалагдаж байсан баримт материалаас дэлгэн толилуулж байна.

 

Дилав хутагтын хөөргийг Үндэсний музейн сан хөмрөгт хадгалууллаа

Оуэн Латтимор Бээжинд суух хугацаандаа нэгэн хүүтэй болсонд Дилав хутагт адислан Батбилиг хэмээх монгол нэр хайрласан нь Дэвид Латтимор юм. Христийн шашны ёсоор бол загалмайлсан эцэг, хүү бололцсон аж. Нэр хайрласан хүү Батбилигтээ Хутагт маш их хайртай байсан бөгөөд амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд АНУ-д Дэвидийнд хамт аж төрж байжээ. Нээлтийн үеэр Оуэн Латтиморын ач охин Энн Латтимор Дилав хутагтын хөөргийг Монголын Үндэсний Музейн сан хөмрөгт шилжүүлэхээр гардуулан өгсөн юм. Энэхүү хөөргийг Дилав хутагт Монголоос гарахдаа өөрийн биед авч явсан бөгөөд түүнтэй хамт Хятад, Энэтхэг, Америк зэрэг орноор хэрэн хэсэж, Латтиморын гэр бүлд үе дамжин хадгалагдаж байгаад ийнхүү Монгол орондоо эргэн ирж байна.

Түүнчлэн энэхүү үзэсгэлэн Завхан аймгийн музейд хадгалагдаж байсан үзмэрүүд олны хүртээл болж байгаа бөгөөд энэ тухай тус музейн захирал Ж.Юнрэндорж “Манай Завхан аймгийн музей 1924 оны арванхоёрдугаар сарын 11-нд байгуулагдаж байсан Монголын анхны музей юм. 1994 онд хутагтын шавь Жамбалдорж гуай АНУ-ын элчин сайдын яамны ажилтан Чойжилсүрэнд Дилав хутагтын хэрэглэж байсан 40 гаруй эд өлгийн зүйлийг өгчээ. Харин Чойжилсүрэн гуай тухайн үеийн Завхан аймгийн музейн захирал Дорждэрэмд дамжуулж өгснөөр манай музейн Хутагтуудын танхимын суурь тавигдсан юм” гэв. Тус музейд өнөөдрийн байдлаар хутагтын 60 орчим үзмэр, эд өлгийн зүйл хадгалагдаж байна. Мөн 2017 онд тухайн үеийн УИХ-ын дэд дарга Я.Санжмятав, аймгийн засаг дарга Д.Батсайхан нарын оролцоотойгоор Дилав хутагтын чандар залагджээ. Харин энэхүү үзэсгэлэнд Дилав хутагтын эдэлж хэрэглэж байсан 34 дэсийн 54 ширхэг эд өлгийн зүйлийг Завхан аймгийн музейгээс залж, Улаанбаатар хотод анх удаа цогцоор нь дэлгэн харуулж байна. Тодруулбал, Чан Кайшигийн дэргэд байхдаа барьж байсан арслан бариултай зэс тамга, гарын дардас, ёслолын малгай, оюуны бүтээл зэргийг дурдаж болно. Түүнчлэн Завхан аймгийн музейг жилд 12-15 мянган хүн үздэг бөгөөд үүний дөрвөөс таван мянга нь тус аймгийн төвийн болон сумдын ерөнхий боловсролын сурагчид байдаг байна. Энэ тэргүүтэй хүүхэд залуус хойч үедээ хутагт хувилгаадын түүх намтар тэргүүтэй эд өлгийн зүйлийг сурталчлан таниулдаг гэв. 

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” төслийн багийн гишүүн, түүхийн ухааны доктор О.Батсайхан “Дилав хутагтыг хүрээнээс баруун тийш нутагт онцгойлон шүтэж байсан. Үндэсний тодотголтой бүхнээ буруутгах тэр үед одоогийн ханшаар хоёроос гурван сая ам.долларын хөрөнгийг нь хураасан байдаг. Тэрээр Монголд Бурханы шашны жинхэнэ мяндагтан хүн байх нөхцөлгүй болсон байна. Надад оргох боломж гарах болов уу гэсэн байдаг. Ийнхүү 1931 онд эх орноосоо гарч 1949 онд Оуэн Латтиморын урилгаар АНУ-д хөл тавьсан юм” гэв. Тэнд очсон цагаасаа Америкийн Монгол судлалд үнэтэй хувь нэмэр оруулж, их сургуулиудад лекц уншиж байв. Түүнчлэн 1963 онд Монгол Улсаас НҮБ-ын дэргэд сууж байсан элчин зөвлөх Б.Дашцэрэнтэй ярилцахдаа “Би Монгол гэсэн нэрийг нэг хором ч сэвтээхгүйн төлөө бүхий л амьдралаа зориуллаа” гэж хэлжээ. Энэ тухай доктор О.Батсайхан үргэлжлүүлэн “Монголын төлөө зүрх сэтгэл нь цохилж, бүхий л амьдрал нь эх орныхоо төлөө байсныг бардам хэлнэ. Ямар нэгэн харь улсын төлөө байгаагүй” гэсэн юм.

Монголын шашин, төрийн нэрт зүтгэлтэн, төрийн сайд Дилав хутагт Жамсранжав хийгээд түүний итгэлт нөхөр, Америкт монгол судлалыг үндэслэсэн нэрт эрдэмтэн Оуэн Латтимор нарын насан туршийн нөхөрлөл хийгээд тэдний амьдрал, үзэл санаа, үйл хэрэг, тив дамнан үлдээсэн өвийг  Монголын Үндэсний музейн үзэсгэлэнгийн танхимд морилон саатаж үзээрэй.

 

ФОТО: “Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” үзэсгэлэн нээгдлээ

 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 13. ЛХАГВА ГАРАГ. № 91 (7833)

 

Хуурамч мэдээлэл хаа сайгүй тархах болсон энэ үед баримттай, эх сурвалжтай, үнэн бодитой мэдээллийг “Зууны мэдээ” сониноос аваарай.

Үнэн мэдээллийг хамтдаа хамгаалцгаая.

Бие даасан сэтгүүл зүйг дэмжин "Зууны мэдээ" захиалаарай. www.zuuniimedee.mn



МЭДЭЭНИЙ СЭТГЭГДЭЛ


Бидний тухай Редакцийн бодлого Сурталчилгаа байршуулах Холбоо барих

Веб сайтад агуулагдсан мэдээлэл зохиогчийн эрхийн хуулиар хамгаалагдсан тул зөвшөөрөлгүй хуулбарлах хориотой.

Copyright © MMINFO.MN All Rights Reserved. Powered by HUREEMEDIA.





Эхлэл Улс төр Эдийн засаг Үзэл бодол Спорт Нийгэм Дэлхий Энтертайнмэнт Зурхай
  • Нийтлэл
  • •
  • Ярилцлага
  • •
  • Сурвалжлага
  • •
  • Азийн АШТ
  • •
  • Фото мэдээ
  • •
  • Оддын амьдрал
БҮХ СЭДЭВ
  • •Засгийн газар
  • •Чуулган
  • •Ерөнхийлөгч
  • •Сэрэмжлүүлэг
  • •Байнгын хороо
  • •Уул уурхай
  • •Степпе Арена
  • •Бөхийн төрлүүд
  • •Аймгуудын мэдээлэл
  • •Яам, Агентлаг
  • •Эрүүл мэнд
  • •Ярилцлага
  • •Халуун сэдэв
  • •Видео мэдээ
  • •Гэмт хэрэг
ХУРААХ
Засгийн газрын ээлжит хуралдаан...
Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт...

“Би Монгол гэсэн нэрийг нэг хором ч сэвтээхгүйн төлөө бүхий л амьдралаа зориуллаа”

Kuzmo 2026-05-13
    ХУВААЛЦАХ ЖИРГЭХ
“Би Монгол гэсэн нэрийг нэг хором ч сэвтээхгүйн төлөө бүхий л амьдралаа зориуллаа”

П.ЛХАГВАЖАРГАЛ

 

 

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” үзэсгэлэнгийн нээлт боллоо

Монголын шашин, төрийн зүтгэлтэн Дилав хутагт буюу Башлуугийн Жамсранжав 1884 онд Засагт хан аймгийн нутаг буюу одоогийн Завхан аймгийн Түдэвтэй суманд төржээ. Тэрээр таван настайдаа Дилавын хувилгаанаар тодорч, 12 насандаа монголоос төвөд хэл рүү, төвөдөөс монгол хэл рүү ном орчуулах эрдмийг бүрэн эзэмшсэн бөгөөд долоон настайдаа равжун, 21-тэйдээ гэцэл сахил, 25-тайдаа цорж, 29 насандаа самади багш цол хүртсэн гэдэг. Бурханы шашинтай хүн ямар байдаг чухам шидийг үзүүлсэн хутагт, төгс гэгээрсэн тэрээр 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд баруун хязгаарыг тохинуулахад онцгой үүрэг гүйцэтгэжээ. Энэ мэт төр нийгмийн олон гавьяа байгуулсан түүнийг 1923 онд Улиастайн сайдаар томилж байв.

Гэвч 1930-аад онд “Эрэгдэндагвын 38-ын хэрэг” т хамааруулан баривчилж, тэнсэн харгалзаж байв. Ийнхүү 1931 оны хоёрдугаар сарын 26-нд эх орныхоо хилийн дээсийг алхаж,  Дундад улсын нутаг Өвөр Монгол, Төвөд орчмоор амьдарч байгаад 1932 онд Бээжинд Оуэн Латтимортой танилцжээ.

Тэгвэл өчигдөр “Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” үзэсгэлэн, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын нээлт боллоо. Америкийн Монгол судлалын төв, Дилав хутагт сангийн санаачилгаар төр, шашны нэрт зүтгэлтэн Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав, Америкийн нэрт монголч эрдэмтэн, өвөр ази судлаач Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, амьдрал, үйл хэргийг сурталчлах зорилготой энэхүү төслийг хэрэгжүүлж байна. Энэхүү үйл ажиллагааг нээж “Дилав хутагт сан”-гийн тэргүүн, Дилав хутагт Данзанламэд “Дилав хутагтын үйл хэргийг үргэлжлүүлэх, өвлүүлэн үлдээхээр Дилав хутагт сан идэвхийлэн ажиллаж ирлээ. Дилав хутагт Б.Жамсранжав, АНУ-ын монголч эрдэмтэн Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, тэдгээрийн үлдээсэн өвтэй холбоотой урьд өмнө нь олон нийтэд дэлгэж байгаагүй олон сайхан гэрэл зургийг энэ цаг мөчид дэлгэн үзүүлэх гэж байна” гэсэн юм.

Дилав хутагт Б.Жамсранжав ба АНУ-ын монголч эрдэмтэн Оуэн Латтимор (1950 он)

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд Монгол, АНУ, Их Британи, Япон улсаас монгол судлалын тэргүүлэх эрдэмтэд оролцож, хоёр эрхмийн яндашгүй арвин өв санг олон талаас нь судалж шинжилсэн сонирхолтой илтгэлүүдийг хэлэлцүүлэх юм. Харин үзэсгэлэнд Оуэн Латтиморын үр ач нараас Америкийн Монгол судлалын төвд 2024, 2026 онд хандивласан түүхэн гэрэл зураг, эд өлгийн зүйлсээс дэлгэхийн зэрэгцээ АНУ-ын Харвард, Жонс Хопкинс, Йэл, Пенсильванийн их сургуулийн архив, Конгрессын номын сангийн архив, шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнийн хувийн цуглуулга, Завхан аймгийн музей, Үндэсний төв архив, Үндэсний номын сан, ТЕГ-ын тусгай архив, Олон улсын монгол судлалын холбоо, ШУА зэрэг байгууллагад хадгалагдаж байсан баримт материалаас дэлгэн толилуулж байна.

 

Дилав хутагтын хөөргийг Үндэсний музейн сан хөмрөгт хадгалууллаа

Оуэн Латтимор Бээжинд суух хугацаандаа нэгэн хүүтэй болсонд Дилав хутагт адислан Батбилиг хэмээх монгол нэр хайрласан нь Дэвид Латтимор юм. Христийн шашны ёсоор бол загалмайлсан эцэг, хүү бололцсон аж. Нэр хайрласан хүү Батбилигтээ Хутагт маш их хайртай байсан бөгөөд амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд АНУ-д Дэвидийнд хамт аж төрж байжээ. Нээлтийн үеэр Оуэн Латтиморын ач охин Энн Латтимор Дилав хутагтын хөөргийг Монголын Үндэсний Музейн сан хөмрөгт шилжүүлэхээр гардуулан өгсөн юм. Энэхүү хөөргийг Дилав хутагт Монголоос гарахдаа өөрийн биед авч явсан бөгөөд түүнтэй хамт Хятад, Энэтхэг, Америк зэрэг орноор хэрэн хэсэж, Латтиморын гэр бүлд үе дамжин хадгалагдаж байгаад ийнхүү Монгол орондоо эргэн ирж байна.

Түүнчлэн энэхүү үзэсгэлэн Завхан аймгийн музейд хадгалагдаж байсан үзмэрүүд олны хүртээл болж байгаа бөгөөд энэ тухай тус музейн захирал Ж.Юнрэндорж “Манай Завхан аймгийн музей 1924 оны арванхоёрдугаар сарын 11-нд байгуулагдаж байсан Монголын анхны музей юм. 1994 онд хутагтын шавь Жамбалдорж гуай АНУ-ын элчин сайдын яамны ажилтан Чойжилсүрэнд Дилав хутагтын хэрэглэж байсан 40 гаруй эд өлгийн зүйлийг өгчээ. Харин Чойжилсүрэн гуай тухайн үеийн Завхан аймгийн музейн захирал Дорждэрэмд дамжуулж өгснөөр манай музейн Хутагтуудын танхимын суурь тавигдсан юм” гэв. Тус музейд өнөөдрийн байдлаар хутагтын 60 орчим үзмэр, эд өлгийн зүйл хадгалагдаж байна. Мөн 2017 онд тухайн үеийн УИХ-ын дэд дарга Я.Санжмятав, аймгийн засаг дарга Д.Батсайхан нарын оролцоотойгоор Дилав хутагтын чандар залагджээ. Харин энэхүү үзэсгэлэнд Дилав хутагтын эдэлж хэрэглэж байсан 34 дэсийн 54 ширхэг эд өлгийн зүйлийг Завхан аймгийн музейгээс залж, Улаанбаатар хотод анх удаа цогцоор нь дэлгэн харуулж байна. Тодруулбал, Чан Кайшигийн дэргэд байхдаа барьж байсан арслан бариултай зэс тамга, гарын дардас, ёслолын малгай, оюуны бүтээл зэргийг дурдаж болно. Түүнчлэн Завхан аймгийн музейг жилд 12-15 мянган хүн үздэг бөгөөд үүний дөрвөөс таван мянга нь тус аймгийн төвийн болон сумдын ерөнхий боловсролын сурагчид байдаг байна. Энэ тэргүүтэй хүүхэд залуус хойч үедээ хутагт хувилгаадын түүх намтар тэргүүтэй эд өлгийн зүйлийг сурталчлан таниулдаг гэв. 

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” төслийн багийн гишүүн, түүхийн ухааны доктор О.Батсайхан “Дилав хутагтыг хүрээнээс баруун тийш нутагт онцгойлон шүтэж байсан. Үндэсний тодотголтой бүхнээ буруутгах тэр үед одоогийн ханшаар хоёроос гурван сая ам.долларын хөрөнгийг нь хураасан байдаг. Тэрээр Монголд Бурханы шашны жинхэнэ мяндагтан хүн байх нөхцөлгүй болсон байна. Надад оргох боломж гарах болов уу гэсэн байдаг. Ийнхүү 1931 онд эх орноосоо гарч 1949 онд Оуэн Латтиморын урилгаар АНУ-д хөл тавьсан юм” гэв. Тэнд очсон цагаасаа Америкийн Монгол судлалд үнэтэй хувь нэмэр оруулж, их сургуулиудад лекц уншиж байв. Түүнчлэн 1963 онд Монгол Улсаас НҮБ-ын дэргэд сууж байсан элчин зөвлөх Б.Дашцэрэнтэй ярилцахдаа “Би Монгол гэсэн нэрийг нэг хором ч сэвтээхгүйн төлөө бүхий л амьдралаа зориуллаа” гэж хэлжээ. Энэ тухай доктор О.Батсайхан үргэлжлүүлэн “Монголын төлөө зүрх сэтгэл нь цохилж, бүхий л амьдрал нь эх орныхоо төлөө байсныг бардам хэлнэ. Ямар нэгэн харь улсын төлөө байгаагүй” гэсэн юм.

Монголын шашин, төрийн нэрт зүтгэлтэн, төрийн сайд Дилав хутагт Жамсранжав хийгээд түүний итгэлт нөхөр, Америкт монгол судлалыг үндэслэсэн нэрт эрдэмтэн Оуэн Латтимор нарын насан туршийн нөхөрлөл хийгээд тэдний амьдрал, үзэл санаа, үйл хэрэг, тив дамнан үлдээсэн өвийг  Монголын Үндэсний музейн үзэсгэлэнгийн танхимд морилон саатаж үзээрэй.

 

ФОТО: “Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” үзэсгэлэн нээгдлээ

 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 13. ЛХАГВА ГАРАГ. № 91 (7833)

 

Хуурамч мэдээлэл хаа сайгүй тархах болсон энэ үед баримттай, эх сурвалжтай, үнэн бодитой мэдээллийг “Зууны мэдээ” сониноос аваарай.

Үнэн мэдээллийг хамтдаа хамгаалцгаая.

Бие даасан сэтгүүл зүйг дэмжин "Зууны мэдээ" захиалаарай. www.zuuniimedee.mn

ФОТО:

Сэдвүүд :
ХОЛБООТОЙ МЭДЭЭ
Б.Пүрэвдагва: Иргэдтэйгээ уулзаж, 2027 оны төсөвт тусгах санал хүсэлтийг нь нээлттэй сонсож байна
Есөн улаан мэнгэтэй шар нохой өдөр
Ялимгүй цас орно, өдөртөө 4-6 хэм хүйтэн байна
Битүүмжлэгдсэн автомашиныг зарж, 375 сая төгрөг залилжээ
ШУУРХАЙ МЭДЭЭ
14 цагийн өмнө өмнө

Жүдо бөхийн Залуучуудын дэлхийн аваргаар Т.Ариунзаяа тодорлоо

14 цагийн өмнө өмнө

Дэлхийд тод гялалзсан оюунлаг охин Б.Оюун-Үжин

14 цагийн өмнө өмнө

Өрнөдөд сандрал, Дорнодод найдвар, Шэньжэнээс томоохон ахиц дэвшил гарна гэж хүлээж байна

15 цагийн өмнө өмнө

У.Хүрэлсүх: Эх орныхоо эрх ашгаас урвасан хэнтэй ч Монгол төр тохиролцох ёсгүй

15 цагийн өмнө өмнө

Б.Пүрэвдагва: Иргэдтэйгээ уулзаж, 2027 оны төсөвт тусгах санал хүсэлтийг нь нээлттэй сонсож байна

15 цагийн өмнө өмнө

С.Бямбацогт: Парламентад суудалтай намуудын дарга нарыг оролцуулсан ойлголцол, зөвшилцлийн Зөвлөлийг байгуулж ажиллана

15 цагийн өмнө өмнө

Есөн улаан мэнгэтэй шар нохой өдөр

15 цагийн өмнө өмнө

Ялимгүй цас орно, өдөртөө 4-6 хэм хүйтэн байна

1 өдрийн өмнө өмнө

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөв

1 өдрийн өмнө өмнө

М.Нарантуяа-Нара: Энэ танхимд Ерөнхийлөгч орж ирэхээр яагаад бүгд "гөлөг" болчихдог юм бэ

1 өдрийн өмнө өмнө

У.Хүрэлсүх: Эх орныхоо эрх ашгаас урвасан хэнтэй ч монгол төр тохиролцох ёсгүй

1 өдрийн өмнө өмнө

Битүүмжлэгдсэн автомашиныг зарж, 375 сая төгрөг залилжээ

1 өдрийн өмнө өмнө

Токиогийн “Их дуулга”-д оролцох Монголын жүдочид тодорлоо

1 өдрийн өмнө өмнө

Хүүхэд залуусын хөгжлийг дэмжигч "Ачит Ихт" компани

1 өдрийн өмнө өмнө

Говь-Алтай аймагт 3.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлжээ

1 өдрийн өмнө өмнө

Согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодсон 62 зөрчил бүртгэгдлээ

1 өдрийн өмнө өмнө

Дүүжин замын тээврээр аюулгүй зорчих зааврыг танилцуулж байна

1 өдрийн өмнө өмнө

Дөрвөн чиглэлд шөнийн автобус иргэдэд үйлчилж байна

1 өдрийн өмнө өмнө

Төрийн өмчит компанийн тоог 85 болгон бууруулахаар тусгажээ

1 өдрийн өмнө өмнө

Ц.Идэрбат: Тариалангийн үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд олгох хөнгөлөлттэй зээлийн хүртээмжийг нэмэгдүүлнэ

1 өдрийн өмнө өмнө

“Евро-3” болон түүнээс дээш стандартын АИ-92 автобензиний үнийг 1,000 хүртэл төгрөгөөр бууруулна

1 өдрийн өмнө өмнө

Хууль бус хөрөнгө хураан авах тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн барина

1 өдрийн өмнө өмнө

Н.Учрал: Төрийн тэргүүний эхлүүлсэн жишгийн дагуу бүгд шалгуулах ёстой

1 өдрийн өмнө өмнө

Хуулийн төсөл: Хаврын морин уралдааныг зөвшөөрнө, зөвшөөрөхгүй

1 өдрийн өмнө өмнө

Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтийг өнөөдөр шийдвэрлэнэ

1 өдрийн өмнө өмнө

Үс засуулбал эрч хүч ихэснэ

1 өдрийн өмнө өмнө

Цас орохгүй, өдөртөө 3-5 хэм хүйтэн байна

2 өдрийн өмнө өмнө

Б.Бямбасүрэн: Бэлтгэл хийж байгаад тамирчин болсон

2 өдрийн өмнө өмнө

Засгийн газрын ээлжит хуралдаан болж байна

2 өдрийн өмнө өмнө

Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтийг өнөөдөр хэлэлцэнэ

САНАЛ БОЛГОХ
2026-11-13 өмнө

Төрийн өмчит компаниудын ногдол ашгийг иргэдэд хүртээх бодлого үр дүнгээ өгч эхэлж байна

2026-11-14 өмнө

C.Бямбацогт: Ард түмнийхээ амьжиргаа орлогыг хамгаалсан, аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжсэн төсвийг баталлаа

2026-11-13 өмнө

Н.Учрал: Говийн усны асуудлыг нэн тэргүүнд тавина

2026-11-13 өмнө

Инженерийн хангамжийн байгууллагуудын өвөлжилтийн бэлтгэл, бэлэн байдлыг шалгалаа

2026-11-14 өмнө

Г.Хосбаяр: Эдгээр 10 аймагт утааны асуудал маш хүнд байгаа

2026-11-13 өмнө

З.Мэндсайхан: “Рио Тинто” групп ногдол ашгийг гурван үе шаттайгаар төвлөрүүлэхээ илэрхийлсэн

2026-11-13 өмнө

Их цас орно, өдөртөө 1-3 хэм дулаан байна

2026-11-13 өмнө

"Химийн масс олимпиад"-д Орхон аймгийн ЕБС-ийн 2055 сурагч хамрагджээ

2026-11-13 өмнө

Л.Оюун-Эрдэнэ: Манай могой Б.Энхбаяр “Бодь-110” гэхээр л хачин их цочдог хүн дээ

2026-11-14 өмнө

“Сугалаагүй цэцэрлэг” бодлогын дүнд хүүхдийн хамран сургалт 96 хувьд хүрчээ

2026-11-13 өмнө

Үс засуулбал бие эрхтний хүч сайжирна

2026-11-14 өмнө

Л.Мөнхбаясгалан: Алт, зэс, нүүрс дуусдаг юм, ус ч дуусна

2026-11-14 өмнө

Төрийн албаны гүйцэтгэлийн удирдлагын цахим системд 444 байгууллагын 23,482 албан хаагч бүртгэгджээ

2026-11-14 өмнө

Ялимгүй цас орно, өдөртөө 2-4 хэм хүйтэн байна

2026-11-14 өмнө

Эгийн голын усан цахилгаан станц төслийг байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй хэрэгжүүлэх боломжтой гэсэн урьдчилсан дүгнэлт гарчээ

2026-11-14 өмнө

Үс засуулбал эд, мал арвижна

2026-11-14 өмнө

Туул гол дагуу Нисэх, Сонсголон орчимд 14.5 га талбайд олон жил хуримтлагдсан хог хаягдлыг цэвэрлэлээ

2026-11-17 өмнө

2026.11.16: Улстөрчдийн хэн, юу хэлэв

2026-11-16 өмнө

Н.Учрал: Нөөцийн мах бэлтгэн нийлүүлэх тогтолцоог үндсээр нь шинэчилж байна

2026-11-16 өмнө

Ус амьдралыг тэтгэдэг бол Мод усыг хамгаалдаг

2026-11-16 өмнө

Өмгөөлөгчид цагдан хорих хугацааг нэг сараар тогтмол сунгадаг практикийг шүүмжиллээ

2026-11-17 өмнө

Цас цэвэрлэгээнд 1400 орчим ажилтан, албан хаагч ажиллаж, 350 гаруй тонн давс, бодис цацаад байна

2026-11-17 өмнө

Ерөнхий сайд Н.Учрал 2027 оны улсын төсвийн онцлох шийдвэрүүдийг танилцууллаа

2026-11-16 өмнө

Согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодсон 51 зөрчил бүртгэгдлээ

2026-11-17 өмнө

Нийслэлийн 7000 өрхийг дулаалж, цахилгаан халаалтад шилжүүлнэ

2026-11-17 өмнө

Нийслэлийн хэмжээнд “Шар дарцаг” аян эхэллээ

2026-11-16 өмнө

6,2 тэрбум төгрөгийн өмч хөрөнгийг авран хамгаалж ажиллалаа

2026-11-17 өмнө

Төсвийн хуулийн онцлох заалтууд

2026-11-16 өмнө

Ахуйн хэрэглээний жижиг газны баллон тэсэрч, иргэн гэмтжээ

2 өдрийн өмнө өмнө

“Оюу толгойн ашгаас иргэн бүрд 857,000 төгрөгийг хувь дансанд нь шилжүүлж өгөх асуудлаар хуулийн төсөл санаачлан хэлэлцүүлэх” тухай ажлын хэсгийг байгууллаа

Бидний тухай Редакцийн бодлого Сурталчилгаа байршуулах Холбоо барих Дээшээ буцах


Веб сайтад агуулагдсан мэдээлэл зохиогчийн эрхийн хуулиар хамгаалагдсан тул зөвшөөрөлгүй хуулбарлах хориотой.

Copyright © MMINFO.MN All Rights Reserved. Powered by HUREEMEDIA.