Ерөнхийлөгчийн санаачилгаар зохион байгуулж байгаа “Цэнхэр алт” Усны салбарын үндэсний чуулга уулзалтыг угтан зохион байгуулсан “Газрын доорх усны нөөц, тулгамдсан асуудлууд”, “Гадаргын усны нөөц, тулгамдсан асуудлууд”сэдэвт салбар хуралдаанаас гарсан санал, зөвлөмж:

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид хүргүүлэх санал

-          Усны салбарын бүтэц зохион байгуулалт, хууль эрхзүйн орчныг боловсронгуй болгох (Усны тухай хууль, Хот, суурины ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалтын тухай хуулиудыг нэгтгэх )

-          Хөх морь төслийн хэрэгжүүлэх ажлыг гардан зохион байгуулах

-          Усны салбарын 100 инженер бэлтгэх хөтөлбөр хэрэгжүүлж, гадаадын их дээд сургууль суралцахад төрөөс тэтгэлэг олгох

-          Хүнсний хувьсгал хийх санаачлагын хүрээнд “Ундны цэвэр ус” дэд хөтөлбөрийг санаачилж ард иргэдээ эрүүл ахуй, стандартын шаардлага хангасан ундны цэвэр усаар хангах төсөл хөтөлбөрийг 2023 оноос эхлэн хэрэгжүүлэх;

-          Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн харьяанд  “Усны нөөц, аюулгүй байдлыг хариуцсан”  үндэсний судалгааны хүрээлэн байгуулах;

-          Уур амьсгалын бодлогын цөмд усны асуудлыг тавьж шийдвэрлэх;

-          Гадаргын усны ашиглалтын нэмэгдүүлэх, Хөх морь төслийг хэрэгжүүлэх;

Монгол Улсын Их Хурал хүргүүлэх санал:

-          Алсын хараа 2050, Шинэ сэргэлтийн бодлого, Засгийн Газрын 2020-2024 оны үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөрт туссан гидрогеологийн зураглал, газрын доорх усны эрэл хайгуул, хяналт шинжилгээ хийхэд орчин дэвшилтэд технологийг нэвтрүүлэх, цахим систем нэвтрүүлэх суурь баазыг бэхжүүлэх ажилд жилд 40-50 тэрбум төгрөг улсын төсөвд тусгах;

-          Усны тухай хуулийг шинэчлэх ажлын хүрээнд олон салбар хуулиудыг нэгтгэх, усны институтицийг боловсронгуй болгох, Сав газрын эрх мэдлийг өргөтгөх, санхүүг бэхжүүлэх зэрэг чиглэлээр ДОРВИТОЙ цогц өөрчлөлт хийх;

-          Усны газрыг Ерөнхий Сайдын дэргэд байгуулах замаар усыг нэгдсэн бодлогоор удирдах/ иймээс Усны хуулийг шинээр боловсруулж батлуулах асуудал олон тулгамдсан асуудлыг шийдэх боломж бүрдүүлэх;

-           Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулан батлах;

Монгол Улсын Засгийн газарт хүргүүлэх санал:

-          Монгол орны нийт нутаг дэвсгэрийн 15 хувьд газрын доорх усны хайгуул судалгаа хийсэн. Цаашид газрын доорх усны судалгаа, шинжилгээний ажлыг эрчимжүүлэх, санхүүжилт хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх;

-          Газрын доорх усыг газрын хэвлийн стратегийн нөөц гэдэг хандлагаар харж ашигт малтмалын нөөц гэсэн үзэл баримтлалыг санаачлан эрхзүйн орчныг боловсронгуй болгох;

-          Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулийн 13.4-р зүйлд заасан “Төлбөрийн орлогоор санхүүжүүлж хэрэгжүүлэх байгаль орчныг хамгаалах, байгалийн нөөцийг нөхөн сэргээх арга хэмжээний төлөвлөгөөг Засаг даргын өргөн мэдүүлснээр аймаг, сум, нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал батална” гэж заасан заалт хэрэгждэггүй учраас ...“Усны асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын мэдүүлснээр Ус үндэсний зөвлөл батлана” гэж хуульд нэмэлт оруулж газрын доорх усны нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээхэд зарцуулах;

-          Алсын хараа 2050, Шинэ сэргэлтийн бодлого, Засгийн Газрын 2020-2024 оны үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөрт туссан гидрогеологийн зураглал, газрын доорх усны эрэл хайгуул, хяналт шинжилгээ хийхэд орчин дэвшилтэд технологийг нэвтрүүлэх, цахим систем нэвтрүүлэх суурь баазыг бэхжүүлэх ажилд жилд 40-50 тэрбум төгрөг улсын төсөвд тусгах;

-          Хөх морь төслийг хэрэгжүүлэх шаардлагатай хөрөнгө оруулалтыг шийдвэрлэх;

-          Төрийн захиргааны төв байгууллага болон төрийн захиргааны байгууллагын цалингийн зөрүүг арилгах, агентлаг болон сав газрын захиргаадад ажиллаж байгаа мэргэжилтэн боловсон хүчнийг тогтвор, суурьшилтай ажиллах нөхцлийг хангах;

-          Гадаргын усны судалгаа шинжилгээний ажлын санхүүжилтийг нэмэгдүүлэх;

-          Уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох үйл ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулж хэрэгжүүлэх;

-          Сумын төвүүдийн бохир ус цэвэрлэх байгууламжийг шинэчлэх, шинээр байгуулах;

-           

Байгаль орчин, аялал жуулчлалын Сайдад хүргүүлэх санал:

-          Говийн бүсийн сумдад нэг суманд байх баяжуулах, боловсруулах үйлдвэр, уул уурхайн олборлолтын тусгай зөвшөөрлийн дээд хязгаарыг тогтоох;

-          Усны засаглалын үйл явцад иргэд, малчид, хараат бус ТББ-уудын оролцоог албан ёсоор баталгаажуулсан тогтолцоо бий болгох /зөвхөн эрдэмтэд, судлаачдаар хязгаарлах нь ашиглалтыг илүү бодлогод тусгаж хамгаалалтыг орхигдуулж ирсэн гашуун сургамж өнөөдрийн нөхцөл байдалд хүргэснийг давтахгүй байх/

-          Олон нийтэд, өсвөр насны сурагчдад газрын доорх усны ач холбогдолыг таниулах, үндэсний аянг өрнүүлэх.

-          Усны мэргэжлийн байгууллагуудын боловсон хүчин, техникийн атестатчлал хийх

-          Эрдэм шинжилгээний нөөц - материаллаг нөөц (лаборатори, тоног төхөөрөмж), арга аргачлал шинэчлэх сайжруулах.

-          Сав газрын захиргаадад шаардлагатай байгаа тоног төхөөрөмж,  техник хэрэгслээр хангах;

-          УННМТ боловсруулах ажилд сав газрын захиргаадыг дэмжих. ялангуяа, ой, ургамал, амьтан, нийгэм эдийн засагтай холбоотой бүлгүүдийг боловсруулахад мэргэжлийн байгууллага, хүрээлэнтэй хамтран ажиллах гэрээний хүрээнд шийдэх, Усны  нөөц ашигласны төлбөрийн орлогын 35-аас багагүй хувийг  29 сав газрын  Усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд зарцуулах эрзүйн боломжийг бүрдүүлэх;

-          Гадаргын усны судалгаа шинжилгээний ажлын санхүүжилтийг нэмэгдүүлэх;

-          Гадаргын усны сүлжээг өргөжүүлэх;

-          Бохир ус цэвэрлэх дэвшилтэт техник, технологийг нэвтрүүлэх;

-          Туул усан цогцолбор барьж, Улаанбаатар хотын усан хангамжийг нэмэгдүүлэх ажлыг яаралтай эхлүүлэх, шаардлагатай санхүүжилтийг шийдвэрлэх;

-          Гадаргын усны мэргэжлийн холбоод байгуулах, үйл ажиллагаа явуулахыг төрөөс дэмжих;

-          Сав газрын захиргаанд ажиллагсдын нийгмийн баталгааг хангах чиглэлээр дорвитой арга хэмжээнүүдийг шат дараатай авч хэрэгжүүлэх, ингэснээр салбартаа ажиллах мэргэжлийн хүний нөөцийг бүрдүүлэх боломж бүрдэнэ.

-          Шаардлагатай мэргэжилтнүүдийг сургахын тулд их, дээд сургуулиудад санал хүргүүлж хамтран ажиллах, шаардлагатай ур чадваруудыг эзэмшүүлэх чиглэлээр сургалтын хөтөлбөрт анхаарах, шинэчлэх;

-          Аливаа төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэхэд БО нөлөөллийн зөвхөн үнэлгээ хийж байна. Нийгмийн нөлөөллийн үнэлгээ хийдэг болох;

-          Усны тухай хуулийн 30 дугаар зүйлийн 30.1.2-т “хоногт 50 шоо метрээс их ус ашиглагч ... усны хэрэглээ хариуцсан ус ашиглалтын менежер ажиллуулах” гэсэн заалтыг хэрэгжүүлэхийг аж ахуйн нэгжүүдээс шаардаж, хэрэгжилтийг хангаснаар салбарын мэргэжилтнүүдэд ажлын байр нэмэгдэхээс гадна усны мэргэжлийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх боломжтой.

Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Усны газарт хүргүүлэх санал:

-          2005 оноос өмнө хайгуул судалгаа хийж нөөц тогтоосон газрын доорх усны ордын нөөцийг дахин үнэлж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, тэдгээр усны ордуудыг ашиглах механизмыг бүрдүүлэх;

-          Усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн нэгдсэн загвар боловсруулах;

-          Газрын доорх усны нөөцийг зориудаар арвижуулах дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэх:

-          Газрын доорх усны бохирдол, чанарыг судалгааг нэмэглүүлж, бохирдол хомстлоос урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг төлөвлөх, хэрэгжүүлэх;

-          Рашааны болон газрын гүний дулааны судалгааг эрчимжүүлэх;

-          Газрын доорх усны судалгаанд хиймэл оюун ухаан, зайнаас тандан судлал болон загварчлалын аргуудыг ашиглах;

-          Газрын доорх усны хяналт шинжилгээний сүлжээг өргөтгөн, аймгийн төвүүдийн ус хангамжийн эх үүсвэрүүд, уул уурхайн компаниудын  дотоод хяналтын цооногуудыг нэмж сүлжээнд холбон тоноглож, нэгдсэн сүлжээнд хамруулах ажлыг хийх;

-          Малчдын ундны усны чанарын судалгаа, чанар сайжруулах хөрөнгө оруулалтыг хийх, эхний ээлжид сумын төвийн хэрэглэгчид болон малчдыг зөвхөн амны усыг цэвэршүүлэн савлан стандартад нийцсэн ундны усаар хангах төсөл хэрэгжүүлэх;

-          Салбарын хүний нөөцийг судалгааг шинэчлэн хийх, усны мэргэжилтнүүдийн тогтвор суурьшилтай ажиллуулахад анхаарах;

-          Инженер техникийн ажилтууд, мэргэжилтэн боловсон хүчнийг чадавхжуулах дунд, богино хэмжээний сургалтыг зохион байгуулах;

-          Салбарын стандарт, дүрэм журам, аргачлал, норм, нормативуудыг шинэчлэх, шинээр боловсруулж, батлуулах;

-          Газрын доорх усны мэргэжлийн үг хэллэгийн нэгдсэн толь гаргах;

-          Гадаргын усыг ашиглах боломжит байршлуудыг үнэлж тогтоох ажлыг яаралтай эхлүүлж газрын доорх устай хосолмол байдлаар ашиглах;

-          Усны нөөцийн болон усны балансын цахим платформ хөгжүүлэлтийг улсын хэмжээнд дэмжин ажиллах;

-          сны тухай хуулийн 30 дугаар зүйлийн 30.1.2-т “хоногт 50 шоо метрээс их ус ашиглагч ... усны хэрэглээ хариуцсан ус ашиглалтын менежер ажиллуулах” гэсэн заалтыг хэрэгжүүлэхийг аж ахуйн нэгжүүдээс шаардаж, хэрэгжилтийг хангаснаар салбарын мэргэжилтнүүдэд ажлын байр нэмэгдэхээс гадна усны мэргэжлийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх;

-          Усны салбарын хүний нөөцийг бүрдүүлэх чиглэлээр улсаас нэгдсэн бодлогоор дорвитой арга хэмжээг яаралтай авах шаардлагатай. Энэ чиглэлээр авах арга хэмжээний санал: Усны салбарт хэрэгцээтэй байгаа гадаргын усны мэргэжилтнүүдийн судалгааг ирээдүйд хийгдэх томоохон бүтээн байгуулалтууд болон хэрэгцээ шаардлагад үндэслэн эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтран гаргах;

Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Цаг уур, орчны шинжилгээний газарт:

-          Жижиг голуудын усны чанарын хяналтын сүлжээ байгуулах, чанарын судалгаа хийх;

-          Гадаргын усны сүлжээг өргөжүүлэх;

-          Өндөр уулын бүс нутагт мөнх цас, мөсөн голуудын хайлалтаас үүсэж байгаа усыг хуримтлуулах, усан байгуулах;

-          Салбарын стандарт, дүрэм журам, аргачлал, норм, нормативуудыг шинэчлэх, шинээр боловсруулж, батлуулах (Тухайлбал, эхний ээлжид Гадаргын усны стандартуудыг шинэчлэх боловсруулж, батлуулах, даргын усны цэврийн зэргийн ангиллын нормыг шинэчлэх);

-          Гадаргын усны бохирдлыг бууруулах, цэвэрлэх технологи нэвтрүүлэх;

-          Усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүсийн дэглэмийн хэрэгжилтийг сайжруулах;

-          Урсгал болон тогтоол усны экологийн зохистой урсац тодорхойлох аргачлал боловсруулж, батлуулах;

-          Туул голын цутгал голууд дээр урсац, усны физик, хими, бактериологийн шинж чанар, хур тунадас, үерийн байдлыг судлах харуулын тоог Дэлхийн цаг уурын байгууллагаас гаргасан стандартад нийцүүлэн нэмэгдүүлэх;

-          Одоо ажиллаж байгаа мэргэжилтнүүдийн мэргэжлийн ур чадварыг дээшлүүлэх чиглэлээр гадна, дотны сургалтуудад урт, дунд, богино хугацаанд хамруулах, өөрсдийн санал санаачилгыг дэмжих механизмыг бүрдүүлэх;

-          Говийн бүсийн байгаль орчин, усны асуудалд анхаарч тусгайлан чуулган зохион байгуулах;

-          Гадаргын усны нөөцийг орон зайн хувьд тодорхойлох (техник технологийн дэвшлийг ашиглах, зайнаас тандан судлал, хиймэл дагуулын өгөгөдөл, загварчлал, машин сургалтын арга техникийг ашигласан туршлага боломж бүрэн байна.);

-          Судалгаагүй гол мөрөн, сайрын урсацыг тооцох ажлуудыг хийх, зураглах;

-          Хур тунадасны жилийн нийлбэр бараг (хэлбэлзэл ажиглагдаж байгаа хэдий ч) тогтмол хэдий ч эрчимшил өөрчлөгдөж байгаатай холбоотой үерийн судалгаануудыг хийх, үерээс хамгаалах арга хэмжээг боловсруулах хэрэгжүүлэх;

-          Усны чанарын үнэлгээг зураглаж, нэгдсэн дүгнэлт гарган яаралтай арга хэмжээ авах шаардлагата гол мөрөн нуурын усны чанарыг сайжруулах;

-          Гол мөрөн, нуур цөөрөм, мөстөл мөсөн гол ус хурах талбайдаа буюу сав газарт болж буй бүх процессын үр дүн шууд нөлөөлдөг тул сав газар дахь бусад процесстой холбоотойг шийдвэр гаргагчдад ойлгуулах, урсац бүрдэх мужуудад газар ашиглалт хот сууринг төлөвлөхгүй байх;

-          Гадаргын усыг ашиглах боломжит байршлуудыг үнэлж тогтоох ажлыг яаралтай эхлүүлж газрын доорх устай хосолмол байдлаар ашиглах;

-          Гадаргын болон газрын доорх усны холбоог тогтоож, аль бүс нутагт, ямар улиралд гадаргын болон газрын доорх ус биесээ тэжээж байгааг тогтоох;

Тайлбар:

Хар өнгөөр бичсэн – Газрын доорх усны салбар хуралдааны санал

Цэнхэр өнгөөр бичсэн – Гадаргын усны салбар хуралдааны санал

Гуравдугаар хуралдаанаас гарсан санал

-Усны байгууллагын тодорхой чиг үүргийг төрийн бус, мэргэжлийн байгууллагаар хариуцуулан гүйцэтгүүлэх;

-Усны мэргэжлийн байгууллагын үйл ажиллагааг Усны тухай хуулиар зохицуулах;

-Сав газрын захиргааг мэргэжлийн удирдлагаар хангах үүргийг давхардуулан зохицуулахгүй байх;

-Хөдөө, орон нутаг, малчдын ундны ус хангамжийн асуудал буюу унд ахуйн зориулалттай усаар хангах асуудлыг тодорхойлох;

-Усны тухай хуулиар улс орны хэмжээний усны нөөцийн бодлого, усны үнэ тарифын нэгдсэн тогтолцоог бий болгох, энэ бодлогыг хэрэгжүүлэх салбар дундын уялдааг хангах;

-Гадаргын ус хуримтлуулах, уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх цогц бодлого боловсруулах, хэрэгжүүлэх, газрын доорх усны ашиглалт, эрэл хайгуулын асуудлыг төр бүрэн өөрийн эрх мэдэлд төвлөрүүлж, усны нөөцийн бодлогын үүднээс улс орныг удирдах;

-Орон нутагт усны асуудал хариуцсан байгууллагатай болох, СГЗ-г бүх талаар бэхжүүлэх, усны нөөц хамгаалалт, ашиглалт, нөхөн сэргээлт гэсэн 3 үндсэн үүргээ олон нийтийн оролцоотойгоор хэрэгжүүлэх нөхцөлийг хангах;

-Монгол Улсын хөгжлийн бодлогын баримт бичиг, холбогдох хөтөлбөртэй уялдуулан салбарын хүний нөөцийн бодлогын баримт бичгийг боловсруулах;

-Салбарын хэмжээний хүний нөөцийн судалгааг бүрэн гүйцэт хийх, төлөвлөх;

-Сул орон тоог нөхөх, цөөн орон тоотой байгууллага нь хэд хэдэн чиг үүргийг давхар хариуцах;

-Залгамж халааг төлөвлөх (тухайн албан тушаалыг хашиж буй албан хаагчийн мэргэжил, туршлага, мэдлэгийг хадгалж үлдэх)

-Байгууллагын бүтэц, зохион байгуулалтыг оновчтой төлөвлөх, Ажлын байр/албан тушаалын тодорхойлолт;

-Цалин хөлс, цалингийн шатлал, бүтцийг боловсруулж, хэрэгжүүлэх;

-Албан хаагчдыг чиглүүлэх, сургалтын төлөвлөгөө (чиглүүлэх богино, дунд, урт хугацааны сургалтад хамруулах);

-Усны салбарын мэргэжилтэн, албан хаагчдын ажиллах нөхцөлийг сайжруулах, цалин хөлсийг нэмэгдүүлэх, олон улсын төсөл хөтөлбөртэй хамтран мэргэшүүлэх сургалтыг зохион байгуулж, чадавхижуулах;

-Усны үнэ цэнэ үнэлэмжийг нэмэгдүүлэх;

-Ашиг оллох зорилгоор үйлдвэрлэл үйлчилгээ эрхэлж байгаа иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллагын ажилчдын унд ахуйн усны хэрэглээнд төлбөр ногдуулах;

-Устай холбоотой төлбөрийг хөнгөлөх, чөлөөлөх асуудлыг зогсоох;

-Төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагааг эрчимжүүлж, урамшууллын механизмыг нэвтрүүлэх;

-Хяналт шинжилгээний үр дүнг ашиглан стандарт, норм, дүрэм, журмыг шинэчилж, сайжруулах;

-Усны тухай, Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай, Ашигт малтмалын тухай, Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хууль, Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль, эрх зүйн актад өөрчлөлт оруулж байгаатай холбогдуулан олон нийтэд нээлттэй хэлэлцүүлэг явуулах, эдгээр хуулиудад өөрчлөлт оруулж байгаатай холбогдуулан Усны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөлд өөрчлөлт оруулах;

-Сав газрын захиргаадын үйл ажиллагааг эрчимжүүлэх, Сав газрын талуудын оролцооны зөвлөлийн үйл ажиллагааг сайжруулах, санхүүжилтийг шийдэх.