Найр, хуримын сар үргэлжилсээр. Сайн өдрүүдийг харж, хувь тавилангаа холбож буй хосууд гэрлэх ёслол үйлдэхдээ сүсэгтэн олны хөлд дарагдсан сүм дуганаар орж, буян заяагаа даатгадаг нь ёс болсон гэлтэй. Түүгээр ч барахгүй тун удахгүй хичээлийн шинэ жилийн нээлт болж, оюутан сурагчид ч хэсэг бүлгээрээ нийлж аваад гандан гардаг нь уламжлал болж. Аялж яваа жуулчид ч манай нийслэлд ирэхдээ энэ л газруудаар орж, үзэх нь элбэг. Тэгвэл хэлэхгүй байж болохгүй нэг асуудал манай сүм дугануудад байх юм аа. Тодруулбал, тоосонд дарагдсан бурхан тахил, тортог болсон хадаг самбай, олны хөлөөр орж ирсэн шороо тоос энд үй түмээрээ байна. 

 

Гадна байрлах хүрднүүд ч эргүүлэхийн эцэсгүй хир даг болчихсон нь зарим хүний сэжгийг хүргэдэг талаар хэлж байх юм. Цаашлаад сүсэгтэн олон сүм, дуганд ирэхдээ дуганы хана, үүдэн дэх арслан, хүрдэн дээр шар тос нялж, шар, цагаан будаа цацаж, өнөөх нь халуунд үнэр танар нь ч дийлдэхээ больчихдог юм байна билээ. Төв ганданд маань байх Жанрайсаг бурхан маань ч тоос шороонд дарагдаж, өнгө нь гунджээ. Өлгөсөн таван өнгийн торго, эргэн тойрных нь бурхад ч тоосонд дарагдчихаж. Угтаа бол Гандантэгчинлэн хийдээр орж гарч буй хүмүүс Жанрайсаг бурханд мөргөж, буян заяагаа даатгадаг шүү дээ.

 

Тиймээс л энэ шүтээний газар маш ариун, цэвэрхэн байж гэмээнэ хүний сэтгэлд ариун номын орноор төсөөлөгдөж, сүсэглэх нь дамжиггүй. Гэтэл тэнд сүсэглэх нь бүү хэл сэжиглээд гарах хүний тоо сүүлийн үед нэмэгдэж байна. Дээр хэлснийг батлах хэд хэдэн хүний яриаг ч сонслоо. Тухайлбал, нэг танил маань “Жанрайсагийн шалыг нь хоёр жилийн өмнө үнэ төлбөргүй нэг удаа угаалгын тоног төхөөрөмжөөр цэвэрлэж өгч билээ. Хариуцсан хүмүүс нь нэг ч удаа ингэж цэвэрлэж байгаагүй гэж байсан. Жанрайсаг бурхнаа тойроод нил тос өөх. Цэвэрлэхэд хэцүү л юм билээ. Уг миний санаа бол цэвэрлэгээний тоног төхөөрөмж аваад хийчихвэл зүгээр гэж ойлгуулах гэсэн ухаантай. Гэтэл харуул нь шал согтуу, өөдөөс томроод угаах ус ч олоод өгөөгүй шүү.

 

Тэдний яриагаар бол мөргөлчдийн өргөж буй мөнгийг хийдэг гурван хайрцагнаас сардаа сая төгрөг өлхөн олдог гэсэн. Цэвэрлэгээ хариуцсан эмэгтэй хогийг нь л шүүрддэг гэж байна билээ. Гандангийн удирдлагууд нь ер санаа тавьдаггүй гэж гомдоллож суусан” гэж ярьсан юм. Харин нөгөө нэг танил маань “Тавдугаар сарын үед Бутанаас ирсэн хэдэн зочин дагуулаад Гандан орсон юм. Жанрайсаг бурхан байдаг дуган руу орох гэтэл манай зочид гутлаа тайлаад эхэлсэн.

 

Тухайн үед маш хүйтэн байсан болохоор та нар гуталтайгаа ороход болно, бид гутлаа тайлдаггүй юм гэсэн чинь маш их гайхаж, ийм ховор шүтээний танхимд уу гээд толгой сэгсэрч билээ. Тэгэхэд их ичсэн шүү. Ганц гандан ч биш Эрдэнэзуу хийд ч гэсэн тийм олон жуулчин хүлээж авдаг газар хэрнээ жилийн жилд нэмсэн нэг ч зүйл байхгүй, ядаж зэрлэгийг нь ч зулгаагүй харагддаг. Уг нь Бурхны зарлиг сударт хиртэй гараар хүрч болохгүй, бохир газар байлгаж болохгүй гэсэн байдгийг бүх лам нар, сүсэгтнүүд мэдэж байх учиртай л юмсан” хэмээн халаглаж байсан удаатай. Үнэндээ гандан хийдүүдэд маш олон лам хуварга бий. Тэд бурхан номын төлөө, бусдын төлөө амьдралаа зориулна хэмээж сахил хүртсэн болохоор эрхэлсэн ажилдаа эзэн ёсоор хандах л ёстой. Гэвч бодит байдал дээрээ тийм биш байна. Бурхан шүтээнийхээ тоосыг өдөр болгон биш юм гэхэд сардаа нэг удаа цэвэрлэчихэж болмоор доо, уг нь. Ганданд ном хуруулахад гаргасан тариф гээд өндөр үнэ зоочихсон самбар харагддаг.

 

Гэтэл өгч буй үнэ өртөгтөө таартал ариусч, гэгээрээд гарах нь юу л бол. Зарим хүний хэлж буйгаар бараг бичүүлсэн номыг маань уншиж байгаа эсэхийг ч мэдэхгүй, ямар ч байсан ном бичүүлсэндээ л гэж боддог гэх. Тэгэхээр авч буй үнэ өртгөө бодсон ч, ариусч гэгээрэх гэж очиж буй сүсэгтнүүдийг бодсон ч сүм, дуганы удирдлагууд минь ариун, гэгээн орчныг бүрдүүлж, бурхан шүтээнээ цэвэр ариун байлгах л хэрэгтэй байна. Гадны сүм хийдүүдийг гандангийн лам нар маань очиж үзээ л байлгүй дээ. Сүсэгтэн олныг хөл нүцгэн оруулж, сүм хийдээ шил толь болтол цэвэрлэчихсэн байдгийг нь гадарлах л байх.

 

Бараг худалч хүнд шалыг нь долооход ч болохоор тийм л цэвэрхэн, гоёмсог байдаг. Лам нар нь ч хар үүрээр босоод л бүгд цэвэрлэгээний ажил хийж, бурхан шүтээнээ өнгөлж зүлгэдэг юм билээ. Гэтэл  манай сүм хийдүүд ариун гэгээн газар шиг санагддаг бил үү. Хаалга үүднээсээ эхлээд л бурхан шашинтны төв гэдгээ илэрхийлэх, хүн орохдоо ч сүсэглэн бишрэх ёстой тэр л газар бол гандан. Гэтэл манай гандан хийдүүдийн гадна хаалганых нь шавар шохой нь хуураад уначихсан, шээс шивтэр үнэртсэн, халцарч муудаад хариугүй нурж унах нь уу гэмээр харагддаг нь худлаа биш ээ. Хашаан дотроо ч авах юмгүй. Ямар машин тэрэг оруулдаг биш. Сайхан зүлэгжүүлээд, мод бут тарьчихад болохгүй нь юу байх вэ дээ.

 

Одоогоос хоёр, гурван жилийн өмнө Дашчойлин хийдийн нэгэн хамба “Жилд сүсэгтэн олны хандиваас 600 гаруй сая төгрөгийн орлого ордог. Үүнийхээ 500 гаруй сая төгрөгийг нь лам нарын цалин, цахилгаан зэрэгт зарцуулаад, үлдсэнийг нь жил бүрийн засварын ажилдаа зориулдаг” гэж ярьж байсан юм. Тус хийдэд ном хуруулсан сүсэгтэн олон өнөөдрийг хүртэл ямар нэг тогтсон тарифгүйгээр өөрийнхөө сүсэг бишрэлээр л өргөлөө өгдөг.

 

Тэгэхэд л ийм их орлоготой байгаа юм чинь тариф тогтоосон Төв гандан маань бүр ч ихийг олдог нь мэдээжийн хэрэг. Тиймээс л шаардлага тавиад байгаа юм. Төв гандангийн удирдлагууд сэтгэл гаргаж, сүм дуганаа ариун дагшин бурхны орон болгохгүй бол аялал жуулчлалын жишиг бүс болгоод яах ч юм билээ дээ.