Монголд саяхнаас баялгийн дахин хуваарилалт явагдаж эхэлсэн. Өөрөөр хэлбэл, Үндсэн хуулийн өөрчлөлт, Үндэсний баялгийн сангийн хуулиар ийм зохицуулалт хийгдэхээр болсон. Энэ нь олон жилийн өмнөөс баялгийг эзэмшиж байсан зарим компанийн эздийн эрх ашгийг хөндөж буй юм. Үүний нэг жишээ нь өнгөрсөн оны арваннэгдүгээр сараас хойш үргэлжилж байгаа Гашуунсухайт-Ганцмодны хилийн холболт, түүнийг дагасан төмөр зам, нүүрсний олборлолт зэрэгтэй холбоотой гэрээ болж байна. Угтаа, энэ төслийн “үзүүр”-т яваа Тавантолгойн ордтой холбогдоно. Угаасаа хил холболтын төслийн төлбөрт манайх “...Май” гээд өгчих мөнгөгүй учраас Тавантолгойн ордоос тодорхой хугацаанд олборлуулж тооцоо дуусгана. Өнгөрсөн хугацаанп яригдсан бүх төсөл ийм л зарчимтай явж иржээ. Тухайлбал, 2014 онд л гэхэд 20 жилийн хугацаатай олборлолт дээр тохирсон байдаг. Ер нь бол, Хятадын талтай энэ хилийн холболтыг 22 жил ярьсан. Хэд хэдэн удаа хөдлөхөөр болсон ч дандаа манай дотоод зодооноос болж гацсан. Тавантолгойд эзэн суух гэсэн бизнесийнхний ашиг сонирхол, нөлөө нь улстөрчдийн ам, гараар биеллээ олж ирсэн юм. Хэдхэн том бизнесмэн л “...Би авахгүй бол чи ч авахгүй” гээд үзчихдэг. Өнөөдрийг хүртэл Тавантолгойг авах итгэл нь унтрахгүй байгаа нэг компани гэхэд 11 жилийн өмнө 49 хувийг нь Хятадын компанид өгч, өөрөө 51 хувийг нь авахаар тохироод байсан нь саяхан ил болж байх жишээтэй. Ерөөс, энэ бүхний үр дүнд сайнаар ярихад мухар төмөр замтай үлдсэн. Саараар хэлбэл Монгол Улс цаг хугацаа, ашиг орлогоо алдсаар ирсэн. Мөн уурхайгаас хил давах нүүрс тээврээр мөнгө хийдэг бүлэглэл үүссэн. Хууль бус энэ сүлжээ нь нүүрсний үнэгүйдүүлсээр ирсэн нь нууц биш болсон.

Харин одоо Засгийн газар шууд Хятадын Засгийн газартай ярьж, төрийн өмчит “Чайна энержи” компани нь уг гэрээг гүйцэтгэхээр болсон. УИХ зөвшөөрсөн. Удахгүй, арваад хоногийн дараа гэрээг албан ёсоор зурах гэж байгаа юм байна. Тэр хугацаа дөхөх тусам “...Тавантолгойн 49 хувийг Хятадын компанид өгөөд, өөрсдөө 51 хувийг нь авна” гээд явж байсан компанийнхны дээрх гэрээг эсэргүүцэх ажиллагаа улам идэвхжиж буй аж. Цагтаа Монголын төрөөс хүчтэй байж, “...Дэргэдээ улс төрийн ТУЗ-тэй” гэж яригддаг байсан тус компани саяхнаас тэр “баг”-аа ч шинэчлэн ажиллуулаад эхэлжээ. Төрийн ордон, УИХ-ын чуулганы танхимд болж буй үйл явдлуудаас бүгд тодорхой харагдаж байна.

Юутай ч, Засгийн газар, тэр компани хоёрын дунд ширүүхэн зөрчил үүссэн. Төр талаас Гашуунсухайт-Ганцмодны хилийн холболт, түүнийг дагасан төмөр зам, нүүрсний олборлолт зэрэгтэй холбоотой гэрээг зурах дээр шийдвэр гарсан. Тэр тусмаа, сүүлийн үед үүний эсрэг явагдаж байгаа ажиллагаануудаас улбаатайгаар “...Ер нь Тавантолгойн ордоос 18 жилийн өмнө зарим компанид тасдаад өгчихсөн нь хууль ёсны хэлцэл байсан уу. Үүнийг дахин нягтлах шаардлагатай. Хэрэв хууль бус бол буцаан авч “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн эзэмшилд нэмэх шаардлагатай. Энэ асуудлаар Ерөнхий хяналтын сонсгол зохион байгуулъя” гэдэг санал УИХ-ын гишүүдээс гараад эхэлсэн байна.

Үүний зэрэгцээ, “...Тавантолгой манайх” гэдэг мөнхийн зорилготой компани үүний эсрэг асар их мөнгө зарж кампанит ажил явуулах гэж байгаа тухай мэдээлэл бас байна. Тэд Виржинийн арлууд дахь “Блесс таун” нэртэй оффшор компаниас тодорхой хугацааны туршид зөөсөөр онц их хэмжээний мөнгө оруулаад иржээ. Тэр их мөнгө Гашуунсухайтын гэрээг гацааж, эсэргүүцлийн жагсаал цуглааныг санхүүжүүлэх зориулалттай бололтой. Гэхдээ “...Ойролцоогоор 500 сая ам.доллар” гэх тэр мөнгө хэдийн хууль хяналтынхны анхаарлыг ч татаад амжжээ. Эх үүсвэр нь өнөөх Баяннуурын тээврээс гаралтай бололтой юм.

Наанаа Гашуунсухайтын боомтын хилийн холболт, цаанаа Тавантолгойн орд яригдаж буй энэ зөрчил, тэмцэл удахгүй нэг тийш болж таарна. “…Хэрэв Гашуунсухайтын гэрээ зурагдвал Засгийн газар, гацвал нөгөө компани дийллээ” гэж ойлгоход болохоор л болж байх шиг байна. Өөрөөр хэлбэл, Засгийн газар нь дийлбэл Гашуунсухайт-Ганцмод холбогдож, дээрээс нь Тавантолгой бүтэн болох зүг рүүгээ явна. Нөгөө компани дийлэх юм бол Гашуунсухайтын хилийн холболт дахин гацаж, нэмээд Тавантолгой тэр компанид очих чиг рүүгээ орно. Ийм л учиртай аж.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2025 ОНЫ ХОЁРДУГААР САРЫН 4. МЯГМАР ГАРАГ. № 22 (7518)