Уул уурхай, хүнд үйлдвэрлэлийн яам, Ашигт малтмал, газрын тосны газар, Швейцарийн хөгжлийн агентлагийн Тогтвортой бичил уурхай төсөл  хамтран “Бичил уурхайг албажуулахад талуудын оролцоо” сэдэвт үндэсний чуулга уулзалтыг өчигдөр Чингис зочид буудалд зохион байгууллаа. Тус чуулганд  УУХҮЯ, БОАЖЯ, ХНХЯ, ЭМЯ,  Хүний эрхийн үндэсний комисс, болон Ашигт малтмалын газрын тосны газар, Гэр бүл, Хүүхэд, залуучуудын хөгжлийн газар зэрэг Засгийн газрын агентлагууд, аймаг, сумдын удирдлага, холбогдох албан тушаалтан, судалгаа шинжилгээний болон иргэний нийгмийн байгууллагууд, олон улсын байгууллагууд, Бичил уурхайн нэгдсэн дээвэр холбоо, бичил уурхайчид болон бичил уурхайн ТББ-ын төлөөлөл нийт 200 гаруй хүн оролцов. Энэхүү чуулган нь бичил уурхайг зохион байгуулах, албажуулах үйл ажиллагаанд талуудын оролцоог нэмэгдүүлэх замаар бичил уурхайг албажуулах үйл явцыг эрчимжүүлэх, бичил уурхайгаар олборлосон эрдэс баялгийн борлуулалтын сүлжээг албажуулах талаар хэлэлцэж шийдэл олох зорилготой ажээ. Чуулганаар бичил уурхайг зохион байгуулах, албажуулах үйл явц болон эрдэс баялгийн борлуулалтын өнөөгийн нөхцөл байдалд  дүн шинжилгээ хийж, тулгамдаж байгаа асуудлыг шийдвэрлэх талаар бодлогын санал, зөвлөмжийг гаргасан юм. Мөн чуулганы үр дүнд бичил уурхайг заохион байгуулах, албажуулах талаархи төв болон орон нутгийн төрийн байгууллагууд, бичил уурхайчдын үйл ажиллагааны уялдаа холбоо сайжирна гэж зохион байгуулагчид үзэж байгаа ажээ. Бичил уурхайг зохион байгуулах, албажуулах, хариуцлагатай бичил уурхайг төлөвшүүлэхэд аймаг, сумдын нутгийн захиргааны болон өөрөө удирдах байгууллага чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс тус чуулганд орон нутгийн сонгуулийн дараа шинээр сонгогдсон, томилогдсон орон нутгийн удирдлагуудыг түлхүү урьж оролцуулсан бөгөөд бичил уурхайн эрх зүйн орчин, түүний хэрэгжилт, хариуцлагатай бичил уурхайн талаархи ойлголт, бичил уурхайг албажуулж чадвал өрх гэр, орон нутаг, улс орны эдийн засагт хэрхэн хувь нэмэр оруулах боломжтой талаар мэдээлэл өгсөн. Мөн  хууль бус олборлолтыг хэрхэн шийдвэрлэх, бичил уурхайгаар олборлосон эрдэс баялгийн борлуулалтыг хэрхэн албажуулах талаар хэлэлцлээ. Энэ үеэр хуралд оролцогчидтой уулзаж, бичил уурхайн эрхлэлтийг тойрсон асуудлын талаар цөөн хором ярилцлаа.

М.Энхжаргал: Ашиглалтын 1253, хайгуулын 3000 орчим тусгай зөвшөөрөл олгосон

/Ашигт малтмал, газрын тосны газрын орлогч захирал/

-Ашигт малтмал, газрын тосны газар маань өнгөрсөн долдугаар сарын 28-нд шинэчлэгдэн байгуулагдаад Ашигт малтмал, газрын тосны хамт олон болсон. Манайх 12 хэлтэстэй их нүсэр агентлаг болсон. Өнөөдрийн чуулга уулзалт, бичил уурхай эрхэлж байгаа уурхайчдад тулгарч буй асуудал. Цаашид шийдэх шийдлүүдээ төрийн болон хэрэгжүүлэгч агентлагуудад тавьж байна. Мөн төр засаг агентлагийнхаа хэмжээнд эрх зүйн талаас нь зохицуулалт хийнэ. Хариуцлагатайгаар мэдээ тайлангаа өгөх зохицуулалтыг хууль, эрх зүйн талаас хийж байна. Ашигт малтмал, газрын тосны хамт олон бичил уурхайн чиглэлээр нийт уурхайчдын эрх зүйн орчин, ирүүлж байгаа мэдээ, газар дээр нь очиж танилцдагийн хувьд зургаан илтгэлийг тавьсан. Түүнд манайхаас уул уурхай хариуцлагатай байхын тулд хувиараа ашигт малтмал олборлож байгаа хоршоод маань хариуцлагатай байж эргэх холбоог сайжруулах хэрэгтэй гэдгийг харж байна. Ингэснээр бидэнд ирж байгаа мэдээлэл үнэн зөв, бодитой байна. Ашиглалтын 1253, хайгуулын 3000 орчим тусгай зөвшөөрөл олгосон. Энэ жил шинээр тусгай зөвшөөрөл огт олгоогүй. Ер нь энэ салбарт 30 гаруй жил ажилласан туршлагаас харахад манай улсад уул уурхайн салбарыг буруугаар ойлгодог. Ерөөсөө л ухаад аваад сүйтгээд явдаг юм шиг ойлгодог. Гэтэл өнөөдөр уул уурхай тийм биш юм. Бид ашигласан газраа олборлоод, олборлосон газраа нөхөн сэргээгээд хүлээлгэн өгдөг. Бичил уурхай ч гэсэн нөхөрлөлийн хэлбэрт орж, Монголын дээвэр холбоо төрийн бус байгууллагад орсноор олборлолт хийсэн газраа нөхөн сэргээж эхэлсэн.

Б.Алтанбагана: Тогтвортой бичил уурхай төсөл үр дүнтэй хэрэгжиж байна

/Швейцарийн хөгжлийн агентлагийн Тогтвортой бичил уурхай төслийн менежер/

-Манай төсөл 2005 оноос эхэлж, хэрэгжсэн. Монгол Улсын Засгийн газар болон Щвейцарь улсын Засгийн газрын хамтарсан төсөл. Одоогоор манай төслийн дөрөвдүгээр үе шат хэрэгжиж байна. Энэхүү төсөл их үр дүнтэй хэрэгжиж байгаа. Тухайлбал, 2005 оны үед бичил уурхайн нөхцөл байдал хүнд байсан. Бичил уурхайн эрхлэхийг хүлээн зөвшөөрдөггүй, бичил уурхай эрхлэгчдийг “нинжа” хэмээн гадуурхаж, нийгмийн ямар нэгэн үйлчилгээнд хамруулдаггүй байсан. Төслийн зүгээс төрийн болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран энэ тал дээр нэлээд арга хэмжээ авч ажилласан. Үүний үр дүнд бичил уурхайн эрх зүйн орчин бүрдсэн. Ингэснээр эдгээр хүмүүс хууль бус үйл ажиллагаа явуулахаа больсон гэсэн үг. Мөн хууль эрх зүйн орчинтой болсноор бичил уурхай эрхлэгчид өөрсдөө хариуцлагатай болж эхэлсэн. Эрүүл мэндийн даатгал, татвараа төлөхөөс гадна байгаль орчинд нөхөн сэргээлт хийсэн сайн жишээ гарч байгаа. Хүмүүсийн сэтгэхүй их өөрчлөгдлөө. Өмнө нь бичил уурхай эрхлэгчид хүмүүсээс айдаг, ичдэг байсан бол одоо үгээ хэлдэг, өөрсдийнхөө асуудлыг ярьдаг болсон. Саяны сонгуулиар гэхэд нэлээд олон бичил уурхайчид аймаг, сумын ИТХ-д нэр дэвшиж, сонгогдлоо. Энэ мэтчилэн олон сайн үр дүнгүүд гарсан.

Ч.Алтанзаяа: 1498 хүүхэд бичил уурхайд ажилладаг

/ГБХЗХГ-ын Хүүхэд хөгжил, хамгааллын газрын дарга /

-Бид 2016 онд бичил уурхай эрхлэлт явагддаг 18 аймагт судалгаа явуулсан. Судалгааны үр дүнд 1498 хүүхэд бичил уурхайд ажиллаж байгаа нь тогтоогдсон. 0-18 насны хүүхдүүд гэр бүлээ дагаж, зуныхаа амралтаар ээж, аавдаа туслах гэх мэтчилэн янз бүрийн байдлаар бичил уурхайд ажиллаж байсан. Мөн 15-18 насны буюу нийт хүүхдүүдийн 80 хувь нь бичил уурхайд тогтмол ажилладаг болсон байсан. Хүүхдүүд жилийн дөрвөн улиралд уурхайд ажиллаж, ухсан нүх рүү орох, ямар ч ажлын байрны хамгаалагдах нөхцөлгүй, нийгмийн асуудал нь шийдвэрлэгдэхгүй байдалд ажиллаж, эрх нь зөрчигдөж байна. Хүүхдүүд том хүн шиг долоо хоногт 56 цаг ажиллаж байгаа ч цалингаа дутуу авдаг. Насанд хүрсэн хүн өдөрт 15-140 мянган төгрөгийн цалин авч байхад хүүхдүүд 8-15 мянган төгрөгийн цалин авч байна. Энэ мэтчилэн хүүхдийн эрх маш их зөрчигдөж байгаа. Бичил уурхайд хүүхэд амиа алдсан тохиолдол судалгааны явцад гараагүй. Гэхдээ тодорхой хэмжээгээр хөл гараа хугалж, бэртэж, гэмтсэн тохиолдол их гарсан байсан.