2016-2017 оны хичээлийн жилд улсын хэмжээнд ерөнхий боловсролын 790 гаруй сургуульд 561600 сурагч суралцаж байна. Тэдний 69100 хүүхэд нь нэгдүгээр ангид элсэн суралцагчид ажээ.  Тэгвэл зөвхөн нийслэлийг сонирхож үзвэл, 224 ерөнхий боловсролын сургууль үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас төрийн өмчийн 135, төрийн бус өмчийн 89 сургууль бий. Эдгээр ерөнхий боловсролын сургуульд энэ хичээлийн жилд нийтдээ 230 гаруй мянган хүүхэд суралцах юм байна. Тэдний 31 мянган хүүхэд нь нэгдүгээр ангийн сурагчид аж. Хичээлийн шинэ жил эхлэхтэй зэрэгцэн сургуулийн хүрэлцээний асуудал сөхөгдөж эхэлдэг нь нууц биш. 

 

Тэгвэл 2016-2017 оны хичээлийн жилд нийтдээ 20 гаруй сургууль гурван ээлжээр хичээллэхээс өөр аргагүй гэдгийг Боловсрол, соёл шинжлэх ухаан, спортын  сайд Ж.Батсуурь саяхан хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа дурьдсан байв. Гэхдээ энэ тоо буурч байгааг сайд онцолсон байсан.  Харин манай сурвалжлах хэсэг Нийслэлийн боловсролын газрын мэргэжилтнээс энэ талаар тодруулахад, “Энэ жилийн албан ёсны статистик мэдээлэл гараагүй учир бүлэг дүүргэлтийн талаар  нарийн тоон мэдээлэл өгөх боломжгүй. Урьдчилсан байдлаар 236 мянган хүүхэд ЕБС-д хамрагдаж байна.

 

Өнгөрсөн жилийн байдлаар Баянзүрх дүүргийн 110, 33, 84, Сүхбаатар дүүргийн 1, 31, Чингэлтэй дүүргийн 23, 5, Хан-Уул дүүргийн 18, 52, Буянт-Ухаа цогцолбор зэрэг сургуулиуд бусдаасаа хэт өндөр ачаалал авч,  анги дүүргэлт нь 50-д хүрч  гурван ээлжээр хичээллэсэн” гэлээ. Ерөнхийдөө нэг ангид ихдээ 40 хүүхэд суралцах нормтой ч, энэ стандарт эдүгээ мөрдөгдөхгүй байна.  Нийслэлийн ихэнх сургуулиудын бага ангийн сурагчдын анги дүүргэлт аль хэдийнэ 50-д хүрчээ. Тиймээс зарим сургуулиудын хувьд дээрх стандартад дөхөж очихын тулд ээлжийн тоог нэмэх шаардлагатай тулгардаг аж. 

....-Танай анги хэдэн сурагчтай вэ?

 

-48

 

-Хэддүгээр анги вэ. Бүлэг чинь?

 

-5г

 

-Тэгвэл танай ангийн хүүхдүүд нэг ширээнд гурвуулаа суудаг байх нь ээ?

 

-Тийм. Гэхдээ би бол хоёулаа суудаг. Зарим хүүхдүүд гурвуулаа суудаг юм. 

 

-Ийм олуулаа нэг ангид байх хэцүү юу?

 

-Гоё.....

 

Ататуркийн нэрэмжит тавдугаар сургуулийн коридороор алхаж явахдаа таарсан Э.Энхжин охин асуусан асуултад минь ингэж хариулав. Нэг ангид олон хүүхэд суралцсанаар хэн нэгэн найз нь хичээлээсээ  хоцорно, эсвэл өвлийн улиралд дэгдэлт нь ихэсдэг ханиад, томуу тусна гэж цэрвэхгүйгээр “Олуулаа сурах гоё” гэж хариулах энэ охин нийслэлийн ЕБС-иудийн хэдэн зуун мянган сурагчдын нэг жишээ.  

 

Тавдугаар сургууль гурван ээлжээр хичээллэдэг бөгөөд бага ангийнхны анги дүүргэлт аль хэдийнэ 50-д хүрчээ. Сургуулийн коридороор явж, хоёр давхарт гаран  захирлын өрөөний үүдийг тогшлоо. Тус сургуулийн захирал Н.Гэндэнсүрэн тун завгүй сууна.  Түүний хэлж буйгаар сургууль эдүгээ гурван ээлжээр хичээллэж буй аж. Мөн энэ жил ахлах ангийн сурагчид зургаан хичээлийг сонгон суралцах болсноор хичээлийн хуваарь гаргахад багагүй асуудал үүсч байгааг нуугаагүй.  Сурагчид өөрсдийн судлах хичээлээ сонгох болсноор зарим анги 50, зарим нь 20 орчим болж эрс тэс ялгаа гарах болсон гэнэ.  Харин бага ангийн ихэнх бүлэг нь 50 орчим сурагчтай аж.

 

Тэдний хувьд нэг ширээнд гурвуулаа суух энүүхэнд. Гэвч ахлах ангийн сурагчдын хувьд 50-иулаа нэг танхимд чихнэ гэдэг амаргүй даваа. Түүнчлэн гурван ээлжээр хичээллэж байгаатай холбоотойгоор тус сургууль дээр явагддаг дугуйлангууд хагас сайнд хичээллэж,  багш нар нь долоо хоногийн зургаан өдөр ажиллах болжээ. 

Манай сурвалжлах хэсгийн дараагийн зогсоол Чингэлтэй дүүргийн 50 дугаар сургууль байв. Тус дүүргийн VI хорооны барилгатай хаяа дэрлэн орших энэ сургууль 2016-2017 оны хичээлийн жилд нийт 54 бүлэгт 2010 хүүхэд сургах ажээ. Харин анги дүүргэлтийн тухайд дунджаар 37 гэнэ.  

 

Хамгийн олон хүүхэдтэй бүлэг нь нэг, хоёрдугаар ангийнхан бөгөөд ихдээ 49 хүүхэд нэг танхимд суралцдаг аж. Ахлах ангийн сурагчдын хувьд харьцангуй гайгүй гэдгийг тус сургуулийн сургалтын менежер О.Бөхчулуун хэлж байлаа.  Тус сургууль эдүгээ хоёр ээлжээр хичээллэдэг байна.  Гэвч сүүлийн жилүүдэд бага ангид элсэн суралцагсдын тоо эрс нэмэгдэж буй бөгөөд цаашдаа гурван ээлжээр хичээллэхийг үгүйсгэхгүй гэнэ.  Анх сургуулийн барилга 960 хүүхдийн багтаамжтайгаар ашиглалтад орж байсан ч, эдүгээ энэ тооноос 2.5 дахин хэтрүүлж, 2010 суралцагч хүлээн авч, сурган хүмүүжүүлж байна.   

Бидний очсон дараагийн сургууль бол гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай 23 дугаар сургууль. Манай сурвалжлах хэсгийг очих үед тус сургуулийн нэгдүгээр ээлжийн хичээл тарж, хоёрдугаар ээлжийн хичээл эхлэх дөхсөн тул сурагчдаа анги ангиар нь оруулж байв. Сургууль руу ормогц л энд тэндгүй хүүхдийн инээд цангинаж, хааяа нэг багшийн “чимээгүй” гэх дуу хадан, бүтэн гурван сарын турш эзнээ хүлээн дүнхийн байсан сургуулийн танхим дүүрсэн байлаа. Сургуулийн коридороор зөрж өнгөрөх хүүхдийн тооноос харахад л 23 дугаар сургууль ачаалал ихтэй нь илэрхий байв. Бид юун түрүүнд сургуулийн эрхлэгчтэй уулзах гэж яарсангүй. Сургуулийн эргэн тойронтой танилцан, сурагчидтай ярилцсан юм. Хичээл орсон шүү гэсэн шиг сурагчид хаа сайгүй гүйлдэцгээж байлаа. 

 

Бидний нүдэнд хамгийн түрүүнд том цүнхээ дааж ядан үүрэх, жижигхэн биетэй охин тусч, түүнтэй хэдэн хором ярилцлаа. Түүнийг  Х.Энхдарь гэдэг. Тэрбээр дөрөвдүгээр ангид сурдаг бөгөөд анги нь 58 хүүхэдтэй гэнэ. Харин сургуулийн анги дүүргэлтийн талаар бидэнд ярихдаа “Нэг ангид олон хүүхэд сурах нь тийм ч муу зүйл биш гэж би боддог. Олон найзуудтай болно шүү дээ.

 

Бас хичээл ч хөгжилтэй явагдана. Би олуулаа байхад дуртай. Надад таалагддаг. Харин зарим хүүхдүүд дургүй байх” гэв. Ингэж хэлсээр том цүнх нь хүндэдсэн аятай дээш нь нэг өргөөд манай сургуулийн сургалтын менежер дөрвөн давхарт суудаг юм шүү гэсээр явж одов. Дараа нь бид наймдугаар ангид сурдаг охинтой таарав.  Г.Мишээл охин эмч болох хүсэлтэй учраас орос хэлийг сонгон суралцаж буй тухайгаа бидэнтэй хуваалцсан. Харин түүний хувьд ангид олон хүүхэд байх нь тухайн сурагчийн сурлагын амжилтад нөлөөлдөг гэж боддог ажээ. Нэг ангид хэтэрхий олон хүүхэд байх нь багшийн хүүхэд бүртэй тулж харьцах боломжийг багасгадаг гэнэ.

 

Тэрбээр энэ тухай “Манай анги 48 хүүхэдтэй. Гэхдээ бусад ангийг бодвол харьцангуй гайгүй л дээ. Бусад ангид 50-60 хүүхэд бий. Миний бодлоор нэг ангид олон хүүхэд байх нь тухайн багшийн хүүхэд бүртэй тулж харьцах боломжийг хаадаг юм шиг санагддаг. Яах вэ, тухайн хүүхдийн хичээл зүтгэлээс бас шалтгаалах байх. Багш заавал над дээр ирэх ёстой гээд суугаад байж болохгүй. Өөрөө очоод багшийнхаа араас хөөцөлдөж болно шүү дээ. Ер нь тэгэх ёстой байх. Тэгж байж л мэдлэг олж чадна” гэсэн юм. Мэдээж аливаа мэдлэгийг олж авахад тухайн хүүхдийн өөрийнх нь идэвх чармайлт чухал.

 

Гэхдээ чармайлт байлаа гээд хичээлийн 40 минутад багшаас хэрэгтэйгээ олж авч чадахгүй бол хүүхэд л хохироод үлдэнэ. Түүнтэй ийн ярилцсаны дараа тус сургуулийн менежертэй уулзах гэсэн боловч цайндаа орсон байв. Тиймээс бид нийгмийн ажилтан Г.Эрдэнэчимэгтэй уулзаж, тус сургуулийн анги дүүргэлт болон хүчин чадлын талаар ярилцсан. Тэрбээр “Манай сургууль 960 хүүхэд хүлээн авах хүчин чадалтайгаар төлөвлөгдсөн. Нэмж өргөтгөл барьсан. Одоогоор 1500 хүүхдийн хүчин чадалтай.

 

Нийслэл дэх хүн амын тоо нэмэгдсэн учраас аль ч сургуулийн ачаалал их байгаа. Манай сургуулийн хувьд гадаад хэлний сургалттай учраас харьяа гэхээс илүү нийслэлийн хэмжээнд гадаад хэлийг сонгосон аль ч дүүргийн хүүхдийг авдаг. Гадаадад 8-10 жил сураад ирсэн, монгол хэлээ мэдэхгүй хүүхдүүд ч суралцдаг. Яамны зөвшөөрлөөр сурч байсан газрынхаа сургалтад дүйцэхүйц сургалтаар манайд сурдаг. Тэгэхээр зориод ирсэн хүүхдүүдийг авахгүй гэх хэцүү. Ирсэн хүүхдүүдээс тодорхой хэмжээний шалгалт авч, тохирох бүлэгт нь элсүүлдэг. Одоогийн байдлааар 62 бүлэгтэй байна. Шилжилт хөдөлгөөн дуусаагүй болохоор сурагчдын нийт тоог хэлэх боломжгүй.

 

Гэхдээ нэг ангидаа 50-60 хүүхэд суралцдаг. Ер нь л тийм байдаг. Хүүхэд бүр нэг ширээтэй. Хүүхдийн нэг ширээгээр байгаа болохоор хойшоогоо тэлэх тэлэлт нь задгай талбайгүй болж байгаа болохоос биш хүүхэд бүр ширээн дээрээ сууж байгаа. Угсарсан хоёр хүүхдийн ширээ бол хоёулаа л сууж байгаа” гэв. Тус сургуульд нийт 115-120 багш ажилладаг бөгөөд багшийн ачаалал маш их байдаг тухай нийгмийн ажилтан Г.Эрдэнэчимэг бидэнд хэлж байсан. Түүнчлэн тус сургуульд энэ жил 250 хүүхэд шинээр элссэн байна. 

Монгол Улсын Засгийн газраас хүн амаа өсгөх бодлого баримтлах болсноос хойш нэлээд хугацааг үджээ. Тэгвэл сүүлийн жилүүдэд манай улсын төрөлт эрс нэмэгдэж, эх хүүхдийн эндэгдэл буурч,  2015 оны нэгдүгээр сард гурван сая дахь иргэнээ өлгийдөн авсан.  Өргөн уудам газар нутагтай, цөөн хүн амтай манай улсын хувьд энэ нь мэдээж сайхан мэдээ байв.  Гэвч төрөлт нэмэгдэхийн хэрээр сургууль цэцэрлэгийн хүрэлцээ муудаж эхэлсэн байна. Ахлах ангийн сурагчдын хувьд анги дүүргэлт харьцангуй гайгүй гэдгийг сургуулийн холбогдох албан тушаалтнууд хэлж байгаа ч, сүүлийн жилүүдэд төрөлт эрчимтэй нэмэгдсэний улмаас бага ангид элсэн суралцагсдын тоо нэмэгджээ. 

 

Бид Чингэлтэй дүүргийн 39, тавдугаар сургууль, Сүхбаатар дүүргийн нэгдүгээр сургууль, 23, 57 дугаар сургуулиудаар явж, анги дүүргэлтийн байдалтай танилцахад бүхий л сургуулийн бага ангийн бүлгийн анги дүүргэлт 50-ын тоонд ойртсон байсан юм. 2015 оны байдлаар улсын хэмжээнд 80875 хүүхэд шинээр төрсөн гэсэн мэдээлэл бий.  Энэ дүн цаашид ч өсөх хандлагатай байгаа юм.

 

Тиймээс ирэх жилүүдэд шинэ цэцэрлэг, сургуулийг барьж ашиглалтад оруулахгүй бол төрийн өмчийн сургуулийн хомсдол дээд цэгтээ хүрч магадгүй нь. Ямартай ч, нийслэлийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн өмчийн 100 гаруй сургуулиас төлөөлөл болгон сонгосон хэдэн сургуулийн нөхцөл байдалтай танилцахад ийм байна. Харин нэг ангид хэт олон сурагч суралцсанаар  эрүүл ахуйн хувьд ямар нөлөөтэйг НМХГ-ын Эрүүл ахуй халдвар хамгааллын хяналтын улсын ахлах байцаагч Г.Эрдэнэчимэгээс тодрууллаа. 

/НМХГ-ын Эрүүл ахуй халдвар хамгааллын хяналтын улсын ахлах байцаагч/

 

-Хичээлийн шинэ жил эхэлсэн ч сургууль, цэцэрлэгийн анги дүүргэлт­ийн асуудал яригдсаар байна. Хуульдаа нэг хүүхдэд хэдэн м.кв оногдоно гэж заасан байдаг?

 

-Монгол Улсад мөрдөгдөж байгаа сургалт хүмүүжлийн барилгын зураг төсөл зохиох нэгдсэн норм 66/88 гэсэн стандарт бий. Энэхүү стандарт нь сургалт хүмүүжлийн байгууллагын орчны болон барилга байгууламжийн стандартыг зааж өгсөн байдаг. Уг стандартад нэг хүүхдэд 2.4 м.кв талбай оногдоно гэж заасан. Дотор талдаа шүү дээ.

 

Манай улсын ерөнхий боловсролын сургуулиуд төлөвлөсөн хэмжээнээсээ хэт их ачаалалтай ажилладаг. 1800 хүүхдийн хүчин чадалтай сургууль 4000 орчим хүүхэд элсүүлж авсан байх жишээтэй. Ингээд бодохоор тухайн сургууль 2-3 дахин их ачаалалтай ажиллаж байна гэсэн үг. Энэ нь нэг анги 40м.кв талбайтай байлаа гэхэд тухайн ангид 20 хүүхэд байх ёстой. Гэтэл  40-50 хүүхэд байна. Тэгэхээр нэг хүүхдэд оногдох талбай хоёр дахин багасч байгаа юм. Үүнтэй  холбоотойгоор ангийн ачаалал ч хэт ихэсдэг. 

 

-Нэг ангид 50-60 хүүхэд суралцах нь тухайн орчны эрүүл ахуйд ямар сөрөг нөлөөтэй вэ?

 

-Сөрөг нөлөөтэй. Хэт зай талбай багатай орчинд олон хүн байвал агааржуулалт хүрэлцэхгүй байх, тоосжилт хэт их гарах зэрэг асуудал үүснэ. Мөн нэг хүүхдэд оногдох талбай багассанаар амьсгалын замын болон гэдэсний халдварт өвчин гардаг.

 

Ер нь халдварт өвчин гарах гол нөхцөл бүрдэж байгаа юм. Нэг анги ийм байна гэдэг чинь нэг сургуулийн ачаалал төдий чинээ байна гэсэн үг. Сургуулийн талбайгаар явах хүүхдийн тоо ч дагаад ихэсч байгаа юм. Нөгөө талаараа гал тогоо нь 1800 хүүхдийг хүлээж авах хүчин чадалтай байя гэж бодъё. Гэтэл тэр сургууль 4000 орчим хүүхэдтэй.

 

Ингээд харахад гал тогооны халдвар хамгаалал, мөрдөх ёстой стандарт журам давхар зөрчигдөж байгаа юм. Гал тогооны ариун цэвэр алдагдсанаар сургуулиулийн хүүхдүүд хүрдэг нөгөө л амьсгалын замын халдварт өвчин, гэдэсний халдварт өвчин гарах гол нөхцөл бүрддэг. Янз бүрийн халдварт өвчин тархах нөхцөл болж байна л даа. Тэгэхээр Улаанбаатар хотод юу хэрэгтэй вэ гэвэл сургуульгүй хороонууд гэж бий шүү дээ. Тэр хороодод сургууль, цэцэрлэгийн барилга нэмж барих шаардлагатай болж байна. Гэхдээ Монгол Улсад мөрдөж байгаа стандарт норм, журмын дагуу л барих ёстой. 

 

-Хичээлийн шинэ жилтэй холбогдуулан шалгалт хийсэн байх. Сургуулиудын анги дүүргэлт хэр байсан бэ?

 

-Есдүгээр сарын 1-тэй холбоотойгоор сургууль, цэцэрлэгийн хичээлийн шинэ жилийн бэлтгэл ажлыг шалгасан. Бүх сургуулийн анги дүүргэлт хэтэрсэн. Энэ бол сургуулийн захирлуудын буруу биш. Яагаад гэвэл Улаанбаатар хот анхнаасаа цөөхөн хүн амтай байхаар төлөвлөгдсөн. Одоо хүн амын төрөлт ихсэх болсон. Мөн Улаанбаатар хотын суурьшилт ч ихэссэн. Сургуулиуд угаасаа авахаас ч өөр аргагүй байдалд хүрч байгаа юм. 40 бол энүүхэнд. 50-60 хүүхэдтэй сургууль байна.

 

-Тухайлбал?

 

-Бид бүх сургуулиар орсон. Ерөөсөө л нийтдээ тийм. Би 45, 97, 1, 23 дугаар сургуулиар орсон. Тэр сургууль гэж хэлэхийн арга байхгүй. Бүх сургууль адил. Анги дүүргэлт хэтэрсэн. Хотын зах руугаа арай багасаад нэг ангид 40 орчим хүүхэд байна. Гэхдээ л хөдөөнөөс ирж хотод суурьшиж байгаа хүмүүс болон хотын хүн амын нягтаршилт ихэссэнтэй холбоотой. 

 

-Ер нь хуульдаа ачаалал хэтрүүлсэн сургуульд арга хэмжээ авна гэсэн зүйл байдаг уу?

 

-Тийм зүйл байхгүй. Гэхдээ Эрүүл ахуйн тухай хуульд тухайн хүн эрүүл ахуйн шаардлага хангасан орчинд амьдрах ёстой гэсэн заалт бий. Гэхдээ бид шаардлага тавьж байгаа. Тухайлбал, нэг угаалтуурт 15 хүүхэд, нэг суултуурт 20 хүүхэд байна гэсэн стандарт байдаг. Гэтэл нэг суултуурт 60 хүүхэд, нэг угаалтуурт 40 хүүхэд оногдож байна. Энэ бүхэнд мэргэжлийн хяналтын байгууллага шаардлага тавьж, холбогдох байгууллагуудад албан бичиг явуулдаг. Мэдээж жил бүр тодорхой хэмжээнд сургууль ашиглалтад орж байгаа. 

 

Гэвч хүн амын өсөлт, нягтаршлаа гүйцэхгүй байна. Тэгэхээр нийгэм, эдийн засгийн зорилтод сургууль, цэцэрлэггүй хороог сургууль, цэцэрлэгтэй болгоё гэсэн зорилтууд байгаа шүү дээ. Тэдгээр зорилтыг л стандарт барьж хэрэгжүүлэх шаардлагатай болж байгаа юм. 

Н.Батзаяа

Б.Даваахүү