Өнгөрсөн жил бичин жилийн зуд, 1966 оны үер гээд байгалийн гамшигт үзэгдлийн талаар үе үе ярьж битүүхэн болгоомжилж байлаа, хүмүүс. Ашгүй “муу нүүрт” бичин жилийн зуд турхан гайгүй өнгөрч таван хошуу малын маань тоо толгой 60 саяас давсан сайхан мэдээтэй урин цагтай золгосон билээ.

Үүнээс өмнө муу амласандаа ч биш сэрэмжилж болгоомжилсондоо л тэр биз “1966 оны үерээс хойш яг 50 жил өнгөрлөө. 50 юм уу 60 жилийн давтамжтай их ус бууж, үер болдог юм гэнэ лээ” гэх мэтээр цуурсан их мэдэгчид бас байсан. Азаар бороо хур ихтэй сайхан зусч, айгаад байсан аюул холуур өнгөрсөн. Харин энэ жил нэг л эвгүй. Байгаль дэлхийн өнгө хаа сайгүй л гандуу, ган гачиг ихтэй байсаар зуны эхэн сарыг барах нь. Түүх сөхвөл, хуртай жил биш харин гантай жил л их, бага хэмжээгээр үер усны аюул болж байжээ. Тухайлбал, 1966 оны зуны эхэн сард хур бороо багатай байсаар наадамтай золгож.

Ингээд долдугаар сарын эхнээс бороошиж эхэлсэн байна. Харин яг наадмаар буюу 10-наас эхэлсэн бороо бүтэн гурван өдрийн турш оржээ. Тэр үеийн хүмүүс “Их эвгүй бөөн хар үүл гарч ирээд л ойролцоогоор 15 минутын дотор хувингаар асгаж байгаа юм шиг их ус цутгачихсан.

Улсын баяр наадам эхэлж байсан учраас зон олны сэтгэл хөөрүү. Ер үер усны гамшиг энэ тэр аюулын тухайд тархи толгойд орж ирээгүй. Наадмын эхний өдөр ингэс тэгэс хийгээд өнгөрсөн. 11-ний өглөө ч талбай дээр жагсаалаа хийсэн юм даг. Бороо тасралтгүй ороод л байсан. Цэргийн жагсаал шагайгаа давсан усыг туучаад л өнгөрсөн. Дараа нь биеийн тамирын жагсаал бодогоороо л болов. Хүүхэд залуучууд ер тоосон шинж байгаагүй.

Харин ч бороо ороод аятайхан санагдаж байлаа. Тэгээд араас нь хөдөлмөрчдийн жагсаал явж, албан ёсоор наадмын нээлтээ хийсэн. Бороо өдөржингөө орсоор л байлаа. Орой нь Их Тэнгэрийн аманд Засгийн газрын наадмын хүлээн авалт ч боллоо. Хүлээн авалт тарах үеэр нөхцөл байдал эвгүй болсон. Тэнгэрийн дуу гэж аймшигтай. Амьдралдаа анх удаа тийм аймаар дуу шуугиан сонссон” гэж дурсцгаасан нь бий. Энэ жил ч яг тэр үеийнх шиг дүр зураг харагдаад байна.

Хур бороогүй, гандуу, хуурай зун болж байна. Гол ус бараадсан хүмүүс Туулын эргээр шаваастай. Харин онцгой байдал, цаг уурын албаны хүмүүс “Үер усны аюулаас сэрэмжилж болгоомжлоорой” гэдгийг үе үе сануулсаар буй. Харин хашир туршлагатай аврагчид “Үерийн гамшигт урьдчилсан бэлтгэлтэй байна уу гэхээс нүүр тулсан хойно нь хамгаална гэж байхгүй” гэдгийг хэлж байна. Ямар ч гамшиг, тэр дундаа байгалийн аюулт үзэгдэл урьдчилан сануулж, хэлж ирэхгүй. Тиймээс л урьдчилсан бэлтгэлтэй байх ёстой аж.

Наад зах нь зун цагт гуу жалга, үерийн аман дээр буухгүй. Үерийн далан руу хог новшоо асгаж бөглөхгүй байх, эргэж тойрч, бөглөрсөн бол хог новшийг нь гаргаж цэвэрлэх зэрэг өдөр тутмын амьдралдаа хэвшүүлэх хэрэгтэй зөв дадал манай иргэдэд учир дутагталтай. Харин ч дээрээс нь нэмээд хог новшоо чихээд байдаг буруу зуршилтай аж. Тиймээс одоо үерийн далангийн бүрэн бүтэн байдлыг холбогдох газрууд нь шалгаж, шаардлагатай засвар үйлчилгээг оройтоогүй дээрээ хийж, ойр орчимд нь амьдарч буй иргэд нийлээд хог новшийг нь цэвэрлэж яагаад болохгүй гэж. Энэ чинь эргээд амь нас, эд хөрөнгөө болзошгүй эрсдэлээс хамгаалж буй нэг хэлбэр юм.

Харин зарим аврагч “Их бороонд хүн нүцгэн байж болдоггүй. Норлоо гээд хувцсаа тайлж бүр болохгүй. Хувцас шалба норлоо ч дотор талд нь биеийн халуунд хүн осгодоггүй. Осгох, хөлдөх хоёр чинь огт өөр ойлголт. Тиймээс ямар ч их бороо орж байсан хүн нүцгэн байж болохгүй. Өөрөөр хэлбэл, тэртэй тэргүй норчихсон юм чинь гэдэг байдлаар хувцсаа тайлж болохгүй” гэж зөвлөв. Мөн яалт ч үгүй их усанд хөл алдаад эхэлбэл шумбаад сэлэх хэрэгтэй гэнэ.

Харин үүнийг биелүүлэхэд олон хүнд хэцүү, бараг биелэх боломжгүй санагдаж байгаа болов уу. Социализмын үед манай улсад “Иргэний хамгаалалт” гэдэг хичээл ордог байлаа. Харин одоо үүнийг сэргээж, орчин цагтайгаа уялдуулан усанд сэлэх, газар хөдлөлт, түймэр гээд элдэв гамшгийн үед өөрийн болон бусдын амь насыг хэрхэн аврах, болзошгүй эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх аргыг үр хүүхэддээ заадаг болвол ямар вэ.

Даяаршлын нөлөөгөөр манай залуучуудын хөл хүрэхгүй газар гэж үгүй болжээ. Харамсалтай нь манай иргэд энд тэнд явж байгаад “Усанд эндлээ” гэдэг санаанд оромгүй, итгэхэд бэрх мэдээг ар гэртээ дуулгаж байна. Сураг ажиг тавихад “Амарч зугаалж яваад” гэдэг тайлбартай. Тайван цагт гол усанд ингэж энддэг юм чинь үерийн гамшигт яаж амь насаа аврах вэ. Тиймээс ерөнхий боловсролын сургуульд усанд сэлэлт заадаг болъё. Эхний ээлжинд биеийн тамирын хичээлийн хөтөлбөрт тусгаж өгөхөд болно биш үү.