• Эхлэл
  • Цаг агаар
  • Валют ханш
  • Улс төр
  • Эдийн засаг
  • Үзэл бодол
  • Спорт
  • Нийгэм
  • Дэлхий
  • Энтертайнмэнт
  • Зурхай



Популизм, клиентализм хоёр сүлбэлдэн Баялгийн санг “барьж” байна

Угаасаа л, дэлхийд байхгүй төрийн тогтолцоотой Монгол Улс өөрийн загварыг тодорхойлсон онолтой болох цаг нэгэнт иржээ. Монголын төрийн бүтэц, харилцааг олон улсад түгээмэл онолоор тогтоох боломжгүй учраас улбаалан гарч буй үйл хөдлөл, үр дүнгүүдэд тодорхойлолт алга. 

Байнга “...Зовлон үзсэн чавганц”-ын онолоор өөрсдийн туршлагад, зөн билэгт найдаж улс, төрөө явуулсаар, мухардалд орж болзошгүй болоод эхэллээ.

Төрийн тогтолцооноос эхлээд улс төрийн намууд нь ч ойлгомжгүй, онолын бус ажилладаг. 

Тухайлбал, МАН зүүний, АН барууны үзэл баримтлалтай гэх авч, явуулж буй үйл ажилллагаа, гишүүдийнх нь байр сууриас харахад аль нь ч тогтоогдохоо больсон. Шулуухан хэлэхэд, улс төрийн намуудын гишүүд нь өөрсдийн үзэл баримтлалыг мэдэхээ больчихсон. Бараг л, “...Тэдэнд үзэл баримтлал байхгүй” гэчихэд гүтгэсэн гэхээргүй болоод байна.  

Гол нь, энэ бүхний лай ланчиг нийтийн эрх ашгийн төлөөх төрийн үйл ажиллагаанд шууд нөлөөлж байгаа юм. Хамгийн том жишээ нь, одоо энэ Баялгийн сангийн асуудал юм.

Баялгийн сан, стратегийн ордуудтай холбоотой аливаа нэг асуудал хөндөгдөхөд Монголын улс төр маш ойлгомжгүй бужигнадаг болов. 

Хэдийгээр төрийн тогтолцоо, улс төрийн намуудын үзэл баримтлал зэрэг суурь нь тодорхойгүй ч, тэдгээрийг бужигнуулдаг “тогтолцоо” нь Монголд сонгодог утгаараа ажиллаж байна.

Ер нь бол, дэлхийн улс орнуудын төрийн үйл ажиллагааны “шүдний өвчин” болсон тодорхой “урсгал”-ууд бий. Эхнийх нь популизм байна. Английн судлаач Д.Макрэ “…Популист үзэл санааны төвд эдийн засаг, улс төр, түүнчлэн нийгмийн асуудлын аль аль нь ч байдаггүй, түүний цөм нь бие хүн, юуны өмнө бие хүний ёс суртахууны төлөв байдал” гэж тодорхойлсон. Популизм нь хүнд нөхцөлөөс гарах арга замыг хайхдаа үймээн самууныг ашиглаж, өөрт таагүй, дургүй хүргэсэн бүхнийг хүчээр дарж устгахыг урьтал болгодог. Яахав, манайх шиг нийтийн сонгууль, тэгш эрх гэх мэт ардчиллын “шинж” бүхий улс орнуудад популизм оршдог. Гэхдээ улс төр, эрх зүйн соёл доогуур, нийтийн засаглал нь “хөлд орж” дээрээ амжаагүй улсад популизм өргөн хүрээтэй хөгждөг. Үүнийг хэрэглэдэг улстөрчид олон нийтэд таалагдах, түр зуурын сэтгэл ханамжийн амлалт өгдөг. Өөрөөр хэлбэл, популизм нь “...Эрх баригчид муу, ард түмэн сайн” гэсэн үндсэн философи дээр суурилдаг. Популизмын нөлөө манайх шиг улсыг улам унагаж, сүйрлийн зам руу нь хөтөлдөг. Хамгийн эвгүй нь, “…Популистуудыг нухчин дарах хэцүү, шүүмжлэх тусам хүчирхэгждэг” гэж хал үзсэн улс орнуудын судлаачид хэлж байна. 

Нөгөөх нь, клиентелизм юм. Энэ нь хоёр болон олон хүнийг хамарсан найз нөхөд, хамаатан садны онцгой харилцаа, холбоонд тулгуурладаг. Товчхондоо, ивээн тэгтгэгч, үйлчлүүлэгч хоёрын харилцаа юм. Голдуу тодорхой зорилгод чиглэсэн байдаг. Нийгэм, эдийн засгийн, улс төрийн хувьд нөлөө бүхий этгээд нь өөр бусдад өөрийн нэр нөлөө, боломж бололцоог ашиглан хангамж, хамгаалалт үзүүлж, нөгөөх үйлчлүүлэгч нь ивээн тэтгэгчдээ хариу үйлчилдэг үзэгдэл юм. Клиентелизм нь клиент буюу үйлчлүүлэгч гэдэг үгнээс үүсэлтэй. Бизнесийн хамтрагч хэлбэрээр улс төрийн эрх мэдэлд гарч, түүнийхээ дараа эрх мэдлээ ашиглаж үйлчлүүлэгчиддээ ашигтай боломж олгохыг хэлдэг. Аюултай нь, клиентелизм олон хүнийг хамарч, тэдгээр нь хэд хэдэн шат дамжлага үүсгэж, улмаар нэгэн пирамид болж, нийгмийн солилцооны авилгыг бий болгодог байна. Өөрөөр хэлбэл, клиентелизм ба авлигын үзэгдэл хоорондоо мэдэгдэхүйц хамааралтай. Хувийн эрх ашгийн төлөө төр, нийтийн хөрөнгө нөөцийг улс төрийн аргаар завшихад чиглэдэг.

За, ингээд харахаар энэхүү популизм, клиентелизм хоёрын “эрлийз” хувилбар Монголын өнөөдрийн улс төрд бий болоод байгаа нь анзаарагдана.  Хамгийн сүүлд, УИХ-ын гишүүний асуултад Ерөнхий сайдын хариулсан үгээр нөгөөх гишүүн, цаашлаад АН-ын бүлэг популизм хийв. Тэд “…Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ УИХ-ын гишүүн Э.Баярмааг “…Баярцогт дарга” гэж хэлсэн атлаа уучлал гуйсангүй” гээд УИХ-ын үйл ажиллагаанаас завсарлага аваад байгаа юм. Гэвч, энэ нь хуулиас гадуурх үйлдэл болчихсон. Хуульд, зөвхөн УИХ-аар хэлэлцэж байгаа асуудлаас л намын бүлгүүд завсарлага авч болох тухай заасан. Гэтэл, АН-ын бүлэг ингэснээр ид яригдаж байсан Баялгийн сангийн асуудлыг дараад авлаа. Тодруулбал, Ухаахудагийг Баялгийн санд, Төгрөг нуурын орд зэргийг стратегийн ордод тооцох эсэхийг УИХ хэлэлцэх болоод байгаа юм. Тэр утгаараа, АН-ын бүлэг өөрсдөө УИХ-ын үйл ажиллагаанаас бус Ухаахудагийг УИХ-аар хэлэлцүүлэхийг “завсарлуулж” чадав. Үүний тулд л популизм хийсэн мэт харагдаад, тайлагдаад эхэллээ. Дашрамд, Баабар 2017 онд “... Үнэн хэрэгтээ хувааж идэх, хулгайлах, өөрсдөдөө ашиг гаргахаар нэгдсэн улс төрийн намуудтай улс орныг л мөхөл хүлээнэ” гэж бичсэн байдаг.

Ер нь бол энэ бүхэн 2024 оны арваннэгдүгээр сарын эхээр, 2025 оны улсын төсвийг УИХ-аар хэлэлцүүлэхээс эхэлсэн л дээ. Гэнэт л нэр бүхий жагсаалтын гишүүд гарч ирээд төсөв эсэргүүцээд “жагссан” юм даг. Дүнд нь УИХ урьд өмнө хийж үзээгүй, цаашдаа ч хийж болохгүй үйлдэл хийж Төсвийн хуулийн ард гарсан. Балрангаа алдсан. Ерөөсөө, энэ нь популизмтай клиентелизм найрсан сүлбэлдсэн хэрэг юм. Товчхондоо, Монгол Улсын стратегийн ордуудын дийлэнх нь хувь хүмүүс, нэр бүхий аж ахуйн нэгжүүдийн мэдэлд орчихсон. Мэдээлэлд ойр, эрх мэдэлд хүрсэн байдлаа далимдуулан олон жилийн өмнөөс стратегийн ордуудад эзэн суучихсан байдаг. Өнөөдөр стратегийн орд эзэмшигчид тодорхой хувийг нь Баялгийн санд хамгаалан авч үлдэх “стратеги” хэрэгжүүлж байна. Тэд Баялгийн санг мартуулах, саатуулахын тулд улс төрийн “үйлчлүүлэгчид”-ээ удирдан хөдөлгөж байна. Энд клиентелизм үйлчилж байгаа юм. 

Ер нь бол Баялгийн сан дээр клиен­телизм хүчтэй үйлчилж, попу­лизм арга хэрэгсэл нь болов. Энэ хоёр сүлбэлдэн Баялгийн санг “барьж” байна.

Харамсалтай нь, УИХ-д жагсаалтаар сонгогдсон голдуу гишүүд эдгээр үйлчилгээнд гүйж, дуу хоолой нь болдог болов. Учир нь, одоогийн УИХ-д жагсаалтаар сонгогдсон гишүүдийн дийлэнх нь УИХ-ынхаа “шүдний өвчин” болж хувирлаа. МУИС-ийн Антропологи, археологийн тэнхимийн багш, профессор Л.Мөнх-Эрдэнэ 2024 оны зургадугаар сарын эхээр хэвлэлд “…Л.Оюун-Эрдэнэ УИХ-ын гишүүдийн тоог даруй 50-иар нэмсэн. …МАН-ын жагсаалтад бичигдсэн хүмүүс нийгмийн анги, бүлгийн төлөөлөл огт биш. Төлөөлөл гэж сонгогдсон, итгэмжлэгдсэн хүмүүсийг хэлэх учиртай. Гэтэл тэднийг хэн ч сонгоогүй. Тэд бол МАН-ын эздийн тавиул. Хэрвээ тэд өөрсдийгөө төлөөлөл гэж нэрлэвэл бусдын нэрийг ашигласан луйварчид гэсэн үг” гэж бичиж байв. Үүгээр л болж байна. Бүхий л намын жагсаалтынхан иймэрхүү байна.

Тиймээс, улс төрийн намууд дараа дараагийн УИХ-ын сонгуульд оролцохдоо жагсаалтын нэр дэвшигчдийнхээ шалгуурыг арай “эх оронч” байдлаар тавьж хангуулах шаардлагатай нь харагдаж байна. Ер нь, аятайхнаар хэлэхэд нутаг усны, аягүйхэн хэлэхэд жалга довны хамаарал ихтэй монголчуудад УИХ тэр чигтээ тойргоос сонгогддог гишүүнтэй буюу сонгуулийн мажоритар тогтолцоотой байх нь зохимжтой ч байж мэднэ. 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2025 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 5. ДАВАА ГАРАГ. № 83 (7580)

    ХУВААЛЦАХ ЖИРГЭХ


МЭДЭЭНИЙ СЭТГЭГДЭЛ
ХОЛБООТОЙ МЭДЭЭ
Монголын бахархлаар халхавч хийсэн 1XBET
Л.Оюун-Эрдэнийн үед АТГ-ын мөрдөгчийн магадгүй “хууль зөрчин” гаргуулсан татварын байцаагчдын дүгнэлт бусдыг яллах баримт болжээ
“Монгол бахархлын өдөр”-ийг хэрхэн тэмдэглэх вэ?
Сэтгүүл зүйн салбар: Чиг хандлага, гарц, шийдэл



Веб сайтад агуулагдсан мэдээлэл зохиогчийн эрхийн хуулиар хамгаалагдсан тул зөвшөөрөлгүй хуулбарлах хориотой.

Copyright © MMINFO.MN All Rights Reserved. Powered by HUREEMEDIA.





  • Эхлэл
  • Цаг агаар
  • Валют ханш
  • Улс төр
  • Эдийн засаг
  • Үзэл бодол
  • Спорт
  • Нийгэм
  • Дэлхий
  • Энтертайнмэнт
  • Зурхай



Популизм, клиентализм хоёр сүлбэлдэн Баялгийн санг “барьж” байна

Угаасаа л, дэлхийд байхгүй төрийн тогтолцоотой Монгол Улс өөрийн загварыг тодорхойлсон онолтой болох цаг нэгэнт иржээ. Монголын төрийн бүтэц, харилцааг олон улсад түгээмэл онолоор тогтоох боломжгүй учраас улбаалан гарч буй үйл хөдлөл, үр дүнгүүдэд тодорхойлолт алга. 

Байнга “...Зовлон үзсэн чавганц”-ын онолоор өөрсдийн туршлагад, зөн билэгт найдаж улс, төрөө явуулсаар, мухардалд орж болзошгүй болоод эхэллээ.

Төрийн тогтолцооноос эхлээд улс төрийн намууд нь ч ойлгомжгүй, онолын бус ажилладаг. 

Тухайлбал, МАН зүүний, АН барууны үзэл баримтлалтай гэх авч, явуулж буй үйл ажилллагаа, гишүүдийнх нь байр сууриас харахад аль нь ч тогтоогдохоо больсон. Шулуухан хэлэхэд, улс төрийн намуудын гишүүд нь өөрсдийн үзэл баримтлалыг мэдэхээ больчихсон. Бараг л, “...Тэдэнд үзэл баримтлал байхгүй” гэчихэд гүтгэсэн гэхээргүй болоод байна.  

Гол нь, энэ бүхний лай ланчиг нийтийн эрх ашгийн төлөөх төрийн үйл ажиллагаанд шууд нөлөөлж байгаа юм. Хамгийн том жишээ нь, одоо энэ Баялгийн сангийн асуудал юм.

Баялгийн сан, стратегийн ордуудтай холбоотой аливаа нэг асуудал хөндөгдөхөд Монголын улс төр маш ойлгомжгүй бужигнадаг болов. 

Хэдийгээр төрийн тогтолцоо, улс төрийн намуудын үзэл баримтлал зэрэг суурь нь тодорхойгүй ч, тэдгээрийг бужигнуулдаг “тогтолцоо” нь Монголд сонгодог утгаараа ажиллаж байна.

Ер нь бол, дэлхийн улс орнуудын төрийн үйл ажиллагааны “шүдний өвчин” болсон тодорхой “урсгал”-ууд бий. Эхнийх нь популизм байна. Английн судлаач Д.Макрэ “…Популист үзэл санааны төвд эдийн засаг, улс төр, түүнчлэн нийгмийн асуудлын аль аль нь ч байдаггүй, түүний цөм нь бие хүн, юуны өмнө бие хүний ёс суртахууны төлөв байдал” гэж тодорхойлсон. Популизм нь хүнд нөхцөлөөс гарах арга замыг хайхдаа үймээн самууныг ашиглаж, өөрт таагүй, дургүй хүргэсэн бүхнийг хүчээр дарж устгахыг урьтал болгодог. Яахав, манайх шиг нийтийн сонгууль, тэгш эрх гэх мэт ардчиллын “шинж” бүхий улс орнуудад популизм оршдог. Гэхдээ улс төр, эрх зүйн соёл доогуур, нийтийн засаглал нь “хөлд орж” дээрээ амжаагүй улсад популизм өргөн хүрээтэй хөгждөг. Үүнийг хэрэглэдэг улстөрчид олон нийтэд таалагдах, түр зуурын сэтгэл ханамжийн амлалт өгдөг. Өөрөөр хэлбэл, популизм нь “...Эрх баригчид муу, ард түмэн сайн” гэсэн үндсэн философи дээр суурилдаг. Популизмын нөлөө манайх шиг улсыг улам унагаж, сүйрлийн зам руу нь хөтөлдөг. Хамгийн эвгүй нь, “…Популистуудыг нухчин дарах хэцүү, шүүмжлэх тусам хүчирхэгждэг” гэж хал үзсэн улс орнуудын судлаачид хэлж байна. 

Нөгөөх нь, клиентелизм юм. Энэ нь хоёр болон олон хүнийг хамарсан найз нөхөд, хамаатан садны онцгой харилцаа, холбоонд тулгуурладаг. Товчхондоо, ивээн тэгтгэгч, үйлчлүүлэгч хоёрын харилцаа юм. Голдуу тодорхой зорилгод чиглэсэн байдаг. Нийгэм, эдийн засгийн, улс төрийн хувьд нөлөө бүхий этгээд нь өөр бусдад өөрийн нэр нөлөө, боломж бололцоог ашиглан хангамж, хамгаалалт үзүүлж, нөгөөх үйлчлүүлэгч нь ивээн тэтгэгчдээ хариу үйлчилдэг үзэгдэл юм. Клиентелизм нь клиент буюу үйлчлүүлэгч гэдэг үгнээс үүсэлтэй. Бизнесийн хамтрагч хэлбэрээр улс төрийн эрх мэдэлд гарч, түүнийхээ дараа эрх мэдлээ ашиглаж үйлчлүүлэгчиддээ ашигтай боломж олгохыг хэлдэг. Аюултай нь, клиентелизм олон хүнийг хамарч, тэдгээр нь хэд хэдэн шат дамжлага үүсгэж, улмаар нэгэн пирамид болж, нийгмийн солилцооны авилгыг бий болгодог байна. Өөрөөр хэлбэл, клиентелизм ба авлигын үзэгдэл хоорондоо мэдэгдэхүйц хамааралтай. Хувийн эрх ашгийн төлөө төр, нийтийн хөрөнгө нөөцийг улс төрийн аргаар завшихад чиглэдэг.

За, ингээд харахаар энэхүү популизм, клиентелизм хоёрын “эрлийз” хувилбар Монголын өнөөдрийн улс төрд бий болоод байгаа нь анзаарагдана.  Хамгийн сүүлд, УИХ-ын гишүүний асуултад Ерөнхий сайдын хариулсан үгээр нөгөөх гишүүн, цаашлаад АН-ын бүлэг популизм хийв. Тэд “…Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ УИХ-ын гишүүн Э.Баярмааг “…Баярцогт дарга” гэж хэлсэн атлаа уучлал гуйсангүй” гээд УИХ-ын үйл ажиллагаанаас завсарлага аваад байгаа юм. Гэвч, энэ нь хуулиас гадуурх үйлдэл болчихсон. Хуульд, зөвхөн УИХ-аар хэлэлцэж байгаа асуудлаас л намын бүлгүүд завсарлага авч болох тухай заасан. Гэтэл, АН-ын бүлэг ингэснээр ид яригдаж байсан Баялгийн сангийн асуудлыг дараад авлаа. Тодруулбал, Ухаахудагийг Баялгийн санд, Төгрөг нуурын орд зэргийг стратегийн ордод тооцох эсэхийг УИХ хэлэлцэх болоод байгаа юм. Тэр утгаараа, АН-ын бүлэг өөрсдөө УИХ-ын үйл ажиллагаанаас бус Ухаахудагийг УИХ-аар хэлэлцүүлэхийг “завсарлуулж” чадав. Үүний тулд л популизм хийсэн мэт харагдаад, тайлагдаад эхэллээ. Дашрамд, Баабар 2017 онд “... Үнэн хэрэгтээ хувааж идэх, хулгайлах, өөрсдөдөө ашиг гаргахаар нэгдсэн улс төрийн намуудтай улс орныг л мөхөл хүлээнэ” гэж бичсэн байдаг.

Ер нь бол энэ бүхэн 2024 оны арваннэгдүгээр сарын эхээр, 2025 оны улсын төсвийг УИХ-аар хэлэлцүүлэхээс эхэлсэн л дээ. Гэнэт л нэр бүхий жагсаалтын гишүүд гарч ирээд төсөв эсэргүүцээд “жагссан” юм даг. Дүнд нь УИХ урьд өмнө хийж үзээгүй, цаашдаа ч хийж болохгүй үйлдэл хийж Төсвийн хуулийн ард гарсан. Балрангаа алдсан. Ерөөсөө, энэ нь популизмтай клиентелизм найрсан сүлбэлдсэн хэрэг юм. Товчхондоо, Монгол Улсын стратегийн ордуудын дийлэнх нь хувь хүмүүс, нэр бүхий аж ахуйн нэгжүүдийн мэдэлд орчихсон. Мэдээлэлд ойр, эрх мэдэлд хүрсэн байдлаа далимдуулан олон жилийн өмнөөс стратегийн ордуудад эзэн суучихсан байдаг. Өнөөдөр стратегийн орд эзэмшигчид тодорхой хувийг нь Баялгийн санд хамгаалан авч үлдэх “стратеги” хэрэгжүүлж байна. Тэд Баялгийн санг мартуулах, саатуулахын тулд улс төрийн “үйлчлүүлэгчид”-ээ удирдан хөдөлгөж байна. Энд клиентелизм үйлчилж байгаа юм. 

Ер нь бол Баялгийн сан дээр клиен­телизм хүчтэй үйлчилж, попу­лизм арга хэрэгсэл нь болов. Энэ хоёр сүлбэлдэн Баялгийн санг “барьж” байна.

Харамсалтай нь, УИХ-д жагсаалтаар сонгогдсон голдуу гишүүд эдгээр үйлчилгээнд гүйж, дуу хоолой нь болдог болов. Учир нь, одоогийн УИХ-д жагсаалтаар сонгогдсон гишүүдийн дийлэнх нь УИХ-ынхаа “шүдний өвчин” болж хувирлаа. МУИС-ийн Антропологи, археологийн тэнхимийн багш, профессор Л.Мөнх-Эрдэнэ 2024 оны зургадугаар сарын эхээр хэвлэлд “…Л.Оюун-Эрдэнэ УИХ-ын гишүүдийн тоог даруй 50-иар нэмсэн. …МАН-ын жагсаалтад бичигдсэн хүмүүс нийгмийн анги, бүлгийн төлөөлөл огт биш. Төлөөлөл гэж сонгогдсон, итгэмжлэгдсэн хүмүүсийг хэлэх учиртай. Гэтэл тэднийг хэн ч сонгоогүй. Тэд бол МАН-ын эздийн тавиул. Хэрвээ тэд өөрсдийгөө төлөөлөл гэж нэрлэвэл бусдын нэрийг ашигласан луйварчид гэсэн үг” гэж бичиж байв. Үүгээр л болж байна. Бүхий л намын жагсаалтынхан иймэрхүү байна.

Тиймээс, улс төрийн намууд дараа дараагийн УИХ-ын сонгуульд оролцохдоо жагсаалтын нэр дэвшигчдийнхээ шалгуурыг арай “эх оронч” байдлаар тавьж хангуулах шаардлагатай нь харагдаж байна. Ер нь, аятайхнаар хэлэхэд нутаг усны, аягүйхэн хэлэхэд жалга довны хамаарал ихтэй монголчуудад УИХ тэр чигтээ тойргоос сонгогддог гишүүнтэй буюу сонгуулийн мажоритар тогтолцоотой байх нь зохимжтой ч байж мэднэ. 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2025 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 5. ДАВАА ГАРАГ. № 83 (7580)



МЭДЭЭНИЙ СЭТГЭГДЭЛ


Бидний тухай Редакцийн бодлого Сурталчилгаа байршуулах Холбоо барих

Веб сайтад агуулагдсан мэдээлэл зохиогчийн эрхийн хуулиар хамгаалагдсан тул зөвшөөрөлгүй хуулбарлах хориотой.

Copyright © MMINFO.MN All Rights Reserved. Powered by HUREEMEDIA.





Эхлэл Улс төр Эдийн засаг Үзэл бодол Спорт Нийгэм Дэлхий Энтертайнмэнт Зурхай
  • Нийтлэл
  • •
  • Ярилцлага
  • •
  • Сурвалжлага
  • •
  • Азийн АШТ
  • •
  • Фото мэдээ
  • •
  • Оддын амьдрал
БҮХ СЭДЭВ
  • •Засгийн газар
  • •Чуулган
  • •Степпе Арена
  • •Сэрэмжлүүлэг
  • •Ерөнхийлөгч
  • •Байнгын хороо
  • •Аймгуудын мэдээлэл
  • •Уул уурхай
  • •Сагсанбөмбөг
  • •Ярилцлага
  • •Халуун сэдэв
  • •Сурвалжлага
  • •Видео мэдээ
ХУРААХ
Зүрх ууланд гарсан түймрийг...
Цахилгаан хязгаарлах газрууд...

Популизм, клиентализм хоёр сүлбэлдэн Баялгийн санг “барьж” байна

ГАРЬД 2025-05-05
    ХУВААЛЦАХ ЖИРГЭХ
Популизм, клиентализм хоёр сүлбэлдэн Баялгийн санг “барьж” байна

Угаасаа л, дэлхийд байхгүй төрийн тогтолцоотой Монгол Улс өөрийн загварыг тодорхойлсон онолтой болох цаг нэгэнт иржээ. Монголын төрийн бүтэц, харилцааг олон улсад түгээмэл онолоор тогтоох боломжгүй учраас улбаалан гарч буй үйл хөдлөл, үр дүнгүүдэд тодорхойлолт алга. 

Байнга “...Зовлон үзсэн чавганц”-ын онолоор өөрсдийн туршлагад, зөн билэгт найдаж улс, төрөө явуулсаар, мухардалд орж болзошгүй болоод эхэллээ.

Төрийн тогтолцооноос эхлээд улс төрийн намууд нь ч ойлгомжгүй, онолын бус ажилладаг. 

Тухайлбал, МАН зүүний, АН барууны үзэл баримтлалтай гэх авч, явуулж буй үйл ажилллагаа, гишүүдийнх нь байр сууриас харахад аль нь ч тогтоогдохоо больсон. Шулуухан хэлэхэд, улс төрийн намуудын гишүүд нь өөрсдийн үзэл баримтлалыг мэдэхээ больчихсон. Бараг л, “...Тэдэнд үзэл баримтлал байхгүй” гэчихэд гүтгэсэн гэхээргүй болоод байна.  

Гол нь, энэ бүхний лай ланчиг нийтийн эрх ашгийн төлөөх төрийн үйл ажиллагаанд шууд нөлөөлж байгаа юм. Хамгийн том жишээ нь, одоо энэ Баялгийн сангийн асуудал юм.

Баялгийн сан, стратегийн ордуудтай холбоотой аливаа нэг асуудал хөндөгдөхөд Монголын улс төр маш ойлгомжгүй бужигнадаг болов. 

Хэдийгээр төрийн тогтолцоо, улс төрийн намуудын үзэл баримтлал зэрэг суурь нь тодорхойгүй ч, тэдгээрийг бужигнуулдаг “тогтолцоо” нь Монголд сонгодог утгаараа ажиллаж байна.

Ер нь бол, дэлхийн улс орнуудын төрийн үйл ажиллагааны “шүдний өвчин” болсон тодорхой “урсгал”-ууд бий. Эхнийх нь популизм байна. Английн судлаач Д.Макрэ “…Популист үзэл санааны төвд эдийн засаг, улс төр, түүнчлэн нийгмийн асуудлын аль аль нь ч байдаггүй, түүний цөм нь бие хүн, юуны өмнө бие хүний ёс суртахууны төлөв байдал” гэж тодорхойлсон. Популизм нь хүнд нөхцөлөөс гарах арга замыг хайхдаа үймээн самууныг ашиглаж, өөрт таагүй, дургүй хүргэсэн бүхнийг хүчээр дарж устгахыг урьтал болгодог. Яахав, манайх шиг нийтийн сонгууль, тэгш эрх гэх мэт ардчиллын “шинж” бүхий улс орнуудад популизм оршдог. Гэхдээ улс төр, эрх зүйн соёл доогуур, нийтийн засаглал нь “хөлд орж” дээрээ амжаагүй улсад популизм өргөн хүрээтэй хөгждөг. Үүнийг хэрэглэдэг улстөрчид олон нийтэд таалагдах, түр зуурын сэтгэл ханамжийн амлалт өгдөг. Өөрөөр хэлбэл, популизм нь “...Эрх баригчид муу, ард түмэн сайн” гэсэн үндсэн философи дээр суурилдаг. Популизмын нөлөө манайх шиг улсыг улам унагаж, сүйрлийн зам руу нь хөтөлдөг. Хамгийн эвгүй нь, “…Популистуудыг нухчин дарах хэцүү, шүүмжлэх тусам хүчирхэгждэг” гэж хал үзсэн улс орнуудын судлаачид хэлж байна. 

Нөгөөх нь, клиентелизм юм. Энэ нь хоёр болон олон хүнийг хамарсан найз нөхөд, хамаатан садны онцгой харилцаа, холбоонд тулгуурладаг. Товчхондоо, ивээн тэгтгэгч, үйлчлүүлэгч хоёрын харилцаа юм. Голдуу тодорхой зорилгод чиглэсэн байдаг. Нийгэм, эдийн засгийн, улс төрийн хувьд нөлөө бүхий этгээд нь өөр бусдад өөрийн нэр нөлөө, боломж бололцоог ашиглан хангамж, хамгаалалт үзүүлж, нөгөөх үйлчлүүлэгч нь ивээн тэтгэгчдээ хариу үйлчилдэг үзэгдэл юм. Клиентелизм нь клиент буюу үйлчлүүлэгч гэдэг үгнээс үүсэлтэй. Бизнесийн хамтрагч хэлбэрээр улс төрийн эрх мэдэлд гарч, түүнийхээ дараа эрх мэдлээ ашиглаж үйлчлүүлэгчиддээ ашигтай боломж олгохыг хэлдэг. Аюултай нь, клиентелизм олон хүнийг хамарч, тэдгээр нь хэд хэдэн шат дамжлага үүсгэж, улмаар нэгэн пирамид болж, нийгмийн солилцооны авилгыг бий болгодог байна. Өөрөөр хэлбэл, клиентелизм ба авлигын үзэгдэл хоорондоо мэдэгдэхүйц хамааралтай. Хувийн эрх ашгийн төлөө төр, нийтийн хөрөнгө нөөцийг улс төрийн аргаар завшихад чиглэдэг.

За, ингээд харахаар энэхүү популизм, клиентелизм хоёрын “эрлийз” хувилбар Монголын өнөөдрийн улс төрд бий болоод байгаа нь анзаарагдана.  Хамгийн сүүлд, УИХ-ын гишүүний асуултад Ерөнхий сайдын хариулсан үгээр нөгөөх гишүүн, цаашлаад АН-ын бүлэг популизм хийв. Тэд “…Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ УИХ-ын гишүүн Э.Баярмааг “…Баярцогт дарга” гэж хэлсэн атлаа уучлал гуйсангүй” гээд УИХ-ын үйл ажиллагаанаас завсарлага аваад байгаа юм. Гэвч, энэ нь хуулиас гадуурх үйлдэл болчихсон. Хуульд, зөвхөн УИХ-аар хэлэлцэж байгаа асуудлаас л намын бүлгүүд завсарлага авч болох тухай заасан. Гэтэл, АН-ын бүлэг ингэснээр ид яригдаж байсан Баялгийн сангийн асуудлыг дараад авлаа. Тодруулбал, Ухаахудагийг Баялгийн санд, Төгрөг нуурын орд зэргийг стратегийн ордод тооцох эсэхийг УИХ хэлэлцэх болоод байгаа юм. Тэр утгаараа, АН-ын бүлэг өөрсдөө УИХ-ын үйл ажиллагаанаас бус Ухаахудагийг УИХ-аар хэлэлцүүлэхийг “завсарлуулж” чадав. Үүний тулд л популизм хийсэн мэт харагдаад, тайлагдаад эхэллээ. Дашрамд, Баабар 2017 онд “... Үнэн хэрэгтээ хувааж идэх, хулгайлах, өөрсдөдөө ашиг гаргахаар нэгдсэн улс төрийн намуудтай улс орныг л мөхөл хүлээнэ” гэж бичсэн байдаг.

Ер нь бол энэ бүхэн 2024 оны арваннэгдүгээр сарын эхээр, 2025 оны улсын төсвийг УИХ-аар хэлэлцүүлэхээс эхэлсэн л дээ. Гэнэт л нэр бүхий жагсаалтын гишүүд гарч ирээд төсөв эсэргүүцээд “жагссан” юм даг. Дүнд нь УИХ урьд өмнө хийж үзээгүй, цаашдаа ч хийж болохгүй үйлдэл хийж Төсвийн хуулийн ард гарсан. Балрангаа алдсан. Ерөөсөө, энэ нь популизмтай клиентелизм найрсан сүлбэлдсэн хэрэг юм. Товчхондоо, Монгол Улсын стратегийн ордуудын дийлэнх нь хувь хүмүүс, нэр бүхий аж ахуйн нэгжүүдийн мэдэлд орчихсон. Мэдээлэлд ойр, эрх мэдэлд хүрсэн байдлаа далимдуулан олон жилийн өмнөөс стратегийн ордуудад эзэн суучихсан байдаг. Өнөөдөр стратегийн орд эзэмшигчид тодорхой хувийг нь Баялгийн санд хамгаалан авч үлдэх “стратеги” хэрэгжүүлж байна. Тэд Баялгийн санг мартуулах, саатуулахын тулд улс төрийн “үйлчлүүлэгчид”-ээ удирдан хөдөлгөж байна. Энд клиентелизм үйлчилж байгаа юм. 

Ер нь бол Баялгийн сан дээр клиен­телизм хүчтэй үйлчилж, попу­лизм арга хэрэгсэл нь болов. Энэ хоёр сүлбэлдэн Баялгийн санг “барьж” байна.

Харамсалтай нь, УИХ-д жагсаалтаар сонгогдсон голдуу гишүүд эдгээр үйлчилгээнд гүйж, дуу хоолой нь болдог болов. Учир нь, одоогийн УИХ-д жагсаалтаар сонгогдсон гишүүдийн дийлэнх нь УИХ-ынхаа “шүдний өвчин” болж хувирлаа. МУИС-ийн Антропологи, археологийн тэнхимийн багш, профессор Л.Мөнх-Эрдэнэ 2024 оны зургадугаар сарын эхээр хэвлэлд “…Л.Оюун-Эрдэнэ УИХ-ын гишүүдийн тоог даруй 50-иар нэмсэн. …МАН-ын жагсаалтад бичигдсэн хүмүүс нийгмийн анги, бүлгийн төлөөлөл огт биш. Төлөөлөл гэж сонгогдсон, итгэмжлэгдсэн хүмүүсийг хэлэх учиртай. Гэтэл тэднийг хэн ч сонгоогүй. Тэд бол МАН-ын эздийн тавиул. Хэрвээ тэд өөрсдийгөө төлөөлөл гэж нэрлэвэл бусдын нэрийг ашигласан луйварчид гэсэн үг” гэж бичиж байв. Үүгээр л болж байна. Бүхий л намын жагсаалтынхан иймэрхүү байна.

Тиймээс, улс төрийн намууд дараа дараагийн УИХ-ын сонгуульд оролцохдоо жагсаалтын нэр дэвшигчдийнхээ шалгуурыг арай “эх оронч” байдлаар тавьж хангуулах шаардлагатай нь харагдаж байна. Ер нь, аятайхнаар хэлэхэд нутаг усны, аягүйхэн хэлэхэд жалга довны хамаарал ихтэй монголчуудад УИХ тэр чигтээ тойргоос сонгогддог гишүүнтэй буюу сонгуулийн мажоритар тогтолцоотой байх нь зохимжтой ч байж мэднэ. 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2025 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 5. ДАВАА ГАРАГ. № 83 (7580)

ФОТО:

Сэдвүүд : #Нийтлэл  
ХОЛБООТОЙ МЭДЭЭ
Монголын бахархлаар халхавч хийсэн 1XBET
Л.Оюун-Эрдэнийн үед АТГ-ын мөрдөгчийн магадгүй “хууль зөрчин” гаргуулсан татварын байцаагчдын дүгнэлт бусдыг яллах баримт болжээ
“Монгол бахархлын өдөр”-ийг хэрхэн тэмдэглэх вэ?
Сэтгүүл зүйн салбар: Чиг хандлага, гарц, шийдэл
ШУУРХАЙ МЭДЭЭ
11 цагийн өмнө өмнө

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн чөлөөлөгдөх хүсэлтийг УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн шийднэ

22 цагийн өмнө өмнө

"Ачит Ихт" компани үйлдвэрийн орчинд экологийн тэнцвэрийг хадгалагч тарвага нутагшууллаа

22 цагийн өмнө өмнө

Согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодсон 44 зөрчил бүртгэгдлээ

22 цагийн өмнө өмнө

Ерөнхий сайд Н.Учрал 2027 оны улсын төсвийн онцлох шийдвэрүүдийг танилцууллаа

22 цагийн өмнө өмнө

Цас цэвэрлэгээнд 1400 орчим ажилтан, албан хаагч ажиллаж, 350 гаруй тонн давс, бодис цацаад байна

22 цагийн өмнө өмнө

Нийслэлийн хэмжээнд “Шар дарцаг” аян эхэллээ

22 цагийн өмнө өмнө

Нийслэлийн 7000 өрхийг дулаалж, цахилгаан халаалтад шилжүүлнэ

22 цагийн өмнө өмнө

“Тавантолгой түлш” ХХК 51.2 мянган тонн түлшний нөөц бүрдүүллээ

22 цагийн өмнө өмнө

Ачаалал ихтэй 10 чиглэлд автобусны хүртээмжийг нэмэгдүүллээ

23 цагийн өмнө өмнө

Төсвийн хуулийн онцлох заалтууд

23 цагийн өмнө өмнө

2026.11.16: Улстөрчдийн хэн, юу хэлэв

23 цагийн өмнө өмнө

Үс засуулбал нас уртасна

23 цагийн өмнө өмнө

Ялимгүй цас орно, өдөртөө 8-10 хэм хүйтэн байна

1 өдрийн өмнө өмнө

6,2 тэрбум төгрөгийн өмч хөрөнгийг авран хамгаалж ажиллалаа

1 өдрийн өмнө өмнө

Н.Учрал: Нөөцийн мах бэлтгэн нийлүүлэх тогтолцоог үндсээр нь шинэчилж байна

1 өдрийн өмнө өмнө

Ахуйн хэрэглээний жижиг газны баллон тэсэрч, иргэн гэмтжээ

1 өдрийн өмнө өмнө

Согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодсон 51 зөрчил бүртгэгдлээ

1 өдрийн өмнө өмнө

Ус амьдралыг тэтгэдэг бол Мод усыг хамгаалдаг

1 өдрийн өмнө өмнө

Өмгөөлөгчид цагдан хорих хугацааг нэг сараар тогтмол сунгадаг практикийг шүүмжиллээ

1 өдрийн өмнө өмнө

Дөрвөн ногоон мэнгэтэй хөх морь өдөр

1 өдрийн өмнө өмнө

Цас орно, өдөртөө 5-7 хэм хүйтэн байна

2026-11-14 өмнө

Г.Хосбаяр: Эдгээр 10 аймагт утааны асуудал маш хүнд байгаа

2026-11-14 өмнө

C.Бямбацогт: Ард түмнийхээ амьжиргаа орлогыг хамгаалсан, аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжсэн төсвийг баталлаа

2026-11-14 өмнө

Л.Мөнхбаясгалан: Алт, зэс, нүүрс дуусдаг юм, ус ч дуусна

2026-11-14 өмнө

“Сугалаагүй цэцэрлэг” бодлогын дүнд хүүхдийн хамран сургалт 96 хувьд хүрчээ

2026-11-14 өмнө

Төрийн албаны гүйцэтгэлийн удирдлагын цахим системд 444 байгууллагын 23,482 албан хаагч бүртгэгджээ

2026-11-14 өмнө

Эгийн голын усан цахилгаан станц төслийг байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй хэрэгжүүлэх боломжтой гэсэн урьдчилсан дүгнэлт гарчээ

2026-11-14 өмнө

Туул гол дагуу Нисэх, Сонсголон орчимд 14.5 га талбайд олон жил хуримтлагдсан хог хаягдлыг цэвэрлэлээ

2026-11-14 өмнө

Үс засуулбал эд, мал арвижна

2026-11-14 өмнө

Ялимгүй цас орно, өдөртөө 2-4 хэм хүйтэн байна

САНАЛ БОЛГОХ
2026-11-12 өмнө

NBA-ын 3 дахь долоо хоногийн шилдэг тоглогчдын бичлэг (2026-27)

2026-11-13 өмнө

Төрийн өмчит компаниудын ногдол ашгийг иргэдэд хүртээх бодлого үр дүнгээ өгч эхэлж байна

2026-11-13 өмнө

Н.Учрал: Говийн усны асуудлыг нэн тэргүүнд тавина

2026-11-12 өмнө

NBA-ын 3 дахь долоо хоногийн шилдэг тохолтын бичлэг (2026-27)

2026-11-11 өмнө

“Чингис хаан” тэргүүн зэргийн одонг Шинжлэх ухааны академид хүртээлээ

2026-11-14 өмнө

C.Бямбацогт: Ард түмнийхээ амьжиргаа орлогыг хамгаалсан, аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжсэн төсвийг баталлаа

2026-11-11 өмнө

Есөн улаан мэнгэтэй шарагчин үхэр өдөр

2026-11-11 өмнө

Өдөртөө 7-9 хэм дулаан байна

2026-11-11 өмнө

“Оюу толгой” ХХК 2027 оноос ногдол ашиг олгоно гэдгээ захидлаар мэдэгдлээ

2026-11-12 өмнө

Н.Учрал: Оюу Толгойн ногдол ашгийг иргэдийн дансанд шилжүүлэх эсэх асуудал дээр Засгийн газар хуулиа л барина

2026-11-12 өмнө

Их Засаг ба Хууль засаглахуй: “Их Засаг” бол ганц бичиг баримт биш, Үндсэн хуулийн цогц юм

2026-11-13 өмнө

Инженерийн хангамжийн байгууллагуудын өвөлжилтийн бэлтгэл, бэлэн байдлыг шалгалаа

2026-11-14 өмнө

Г.Хосбаяр: Эдгээр 10 аймагт утааны асуудал маш хүнд байгаа

2026-11-12 өмнө

Хүүхдийн биед тохирсон ширээ, сандлын хөрөнгө оруулалтыг ирэх оны төсөвт тусгая

2026-11-13 өмнө

Их цас орно, өдөртөө 1-3 хэм дулаан байна

2026-11-13 өмнө

З.Мэндсайхан: “Рио Тинто” групп ногдол ашгийг гурван үе шаттайгаар төвлөрүүлэхээ илэрхийлсэн

2026-11-12 өмнө

Монгол Улс дэлхийн дижитал ба хиймэл оюуны өрсөлдөх чадварын үнэлгээгээр 70 орноос 67-рт эрэмбэлэгдлээ

2026-11-12 өмнө

Химийн иж бүрэн кабинет байгуулж хүлээлгэн өглөө

2026-11-12 өмнө

Согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодсон 64 зөрчил бүртгэгдлээ

2026-11-12 өмнө

Хөөрөг 20, даалин 10 гэх мэтийн хохирогч иргэд тогтоогдоогүй байна

2026-11-12 өмнө

Хүннү эйр – Монгол Улсыг Дэлхийтэй холбосон 15 жил

2026-11-13 өмнө

Үс засуулбал бие эрхтний хүч сайжирна

2026-11-13 өмнө

Л.Оюун-Эрдэнэ: Манай могой Б.Энхбаяр “Бодь-110” гэхээр л хачин их цочдог хүн дээ

2026-11-14 өмнө

“Сугалаагүй цэцэрлэг” бодлогын дүнд хүүхдийн хамран сургалт 96 хувьд хүрчээ

2026-11-11 өмнө

“Шинэ цагийн малчин" аяныг үндэсний хэмжээнд өрнүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөг баталлаа

2026-11-12 өмнө

Хүннү хотын дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтууд үргэлжилж байна

2026-11-14 өмнө

Төрийн албаны гүйцэтгэлийн удирдлагын цахим системд 444 байгууллагын 23,482 албан хаагч бүртгэгджээ

2026-11-11 өмнө

Г.Тэмүүлэн: Шүгэл үлээгчийг хамгаалах тогтолцоог бүрдүүлж, амь нас, эрүүл мэндэд халдсан, эсхүл халдах эрсдэл үүссэн бол нэн даруй хамгаалалтад авна

2026-11-14 өмнө

Л.Мөнхбаясгалан: Алт, зэс, нүүрс дуусдаг юм, ус ч дуусна

2026-11-14 өмнө

Эгийн голын усан цахилгаан станц төслийг байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй хэрэгжүүлэх боломжтой гэсэн урьдчилсан дүгнэлт гарчээ

Бидний тухай Редакцийн бодлого Сурталчилгаа байршуулах Холбоо барих Дээшээ буцах


Веб сайтад агуулагдсан мэдээлэл зохиогчийн эрхийн хуулиар хамгаалагдсан тул зөвшөөрөлгүй хуулбарлах хориотой.

Copyright © MMINFO.MN All Rights Reserved. Powered by HUREEMEDIA.