-Гуравдагч зах зээл рүү гарах нь “Монголын төмөр зам”-ын хэтийн зорилго-

 

“Монголын төмөр зам” ТӨХК-ийн Санхүү, эдийн засгийн газрын дарга Б.Энэрэлттэй ярилцлаа.

Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн 416.1 км төмөр замын бүтээн байгуулалт бүрэн дуусчихав уу?

 

Төмөр замын том бүтээн байгуулалт маань үндсэндээ дуусаж байна.

 

Таныг санхүү, хөрөнгө оруулалт хариуцан ажиллаж байгаагийн хувьд зардлын тухай асуудал анхаарал татаж байна л даа. Төсвөө яг яаж хэмнэв гэдгээс яриагаа эхэлье?

 

Хамгийн том давуу тал гэвэл төрийн бодлогоор Зэвсэгт хүчин, “Улаанбаатар төмөр зам” ХНН, үндэсний компаниудыг ерөнхий гүйцэтгэгчийн оролцоотойгоор дотоодын нөөц, бололцоо шавхан ажиллалаа. Төсөв хэмнэсэн дараагийн том шалтгаан нь төлөвлөсөн хугацаандаа барьж дуусгаж байгаа явдал юм. 2019 оны тавдугаар сарын 24-нд эхлүүлж байсан бол 2021 оны 6 дугаар сарын байдлаар ажил 90-ээд хувийн гүйцэтгэлтэй явж байна. Худалдан авалтын зохион байгуулалтыг хуулийн хүрээнд шинэ журмаар явуулсан нь шуурхай, цаг хэмнэсэн шийдэл болж чадсан. Хэрэвзээ бусад бүтээн байгуулалт шиг тендер зарласан бол цаг хугацаа алдахаас гадна хэл ам, хардлага дагуулах эрсдэлтэй л дээ. Төмөр зам барих төсвийн тухайд манай улсад батлагдсан нэгдсэн норм, арга зүй байхгүй болохоор бүх зүйл шинэ байлаа. Бид инженер технологийн мэргэжлийн төсөвчин, төмөр замын инженерүүд болон санхүү, эдийн засгийн маш сайн удирдлагаар ханган ажиллаж чадсан учраас төмөр замын бүтээн байгуулалтын бодит өртгийг гаргаж чадсан. Монголд барьж байгаа төмөр замын тухайд Standard Gauge Rail буюу стандарт төмөр зам. Товчхондоо хүнд даацын төмөр зам гээд ойлгочихож болно. Тавантолгой-Зүүнбаянгийн төмөр замтай ижил стандартын нэг км төмөр замын олон улсын жишиг өртөг судалгаагаар 3.5-4.0 сая ам.доллар байдаг юм билээ. Харин бид 1.1 сая ам.доллараар барьж чадлаа. Бид төмөр зам барихад хуримтлуулсан туршлагадаа тулгуурлан, мөн бусад улсын норм норматив, арга зүйг үндэслэн Зам, тээврийн хөгжлийн яамны мэргэжилтнүүдтэй хамтран төмөр замын барих төсвийн нэгдсэн норм норматив, арга зүйг боловсруулж батлахаар ажиллаж байна.

 

Манай улсад баригдсан хүнд даацын төмөр замуудын зардал өртөг нь хэр байсан бол?

 

Монголд баригдсан Төмөртэй уурхай, Алтанширээ газрын тосны үйлдвэр, Тавантолгой-Гашуунсухайт, Болдтөмөр Ерөө голын төмөр замуудын хийгдсэн төслүүдийг харахад нэг км төмөр зам барих өртөг салбар болон цогц замын барилгаас хамааран 1.3-4.4 сая ам.долларт хэлбэлзэж байгаа. Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замын төслийн бүтээн байгуулалт хамгийн бага өртгөөр буюу олон улсын болон Монгол улсад баригдаж байгаа дундаж өртгөөс дөрөв дахин бага үнээр босож байна. Товчхондоо бид төмөр зам барих төсвийн норм, нормативыг бодит зардлаар тогтоох суурь үндэслэлийг бүрдүүлэхэд маш том хувь нэмэр орууллаа.

 

Ирээдүйд баригдах төмөр замын бодит өртгийг гаргана гэдэг том олзуурхал байлгүй яахав. Бас гаднаас ажиллах хүч авахгүйгээр өөрсдөө төмөр замаа барина гэдэг маш хэрэгтэй жишиг болж чадлаа гэж харж байна. Зардал нь бага ч гэлээ чанар нь олон улсын жишиг стандартын дагуу гэж ойлгож болох уу?

 

Тэгэлгүй яахав. Чанарын хувьд дэлхийн стандартад бүрэн нийцсэн төмөр зам болж байгаа. Дэлхийн жишгээр тооцож үзвэл манай улс гуравдугаар зэрэглэлийн (төмөр замын зэрэглэл тээх ачааны хэмжээнээс хамаарч тогтоодог) төмөр зам барьж байна. Монголд одоогоор MNS6229:2010 “1520 мм царигтай төмөр замд ашиглах техникийн ерөнхий шаардлага” стандартын дагуу зураг төсөл, барилгын ажлууд хийгдэж байна. Төмөр замын дээд бүтцэд хүнд даацын ачаанд хэрэглэдэг хамгийн чанар өндөртэй, Р65 зэрэглэлийн хайлуулах аргаар боловсруулсан хатуулгатай зам төмрийг ОХУ-аас, дэлхийн номер нэг брэндийн Пандрол бэхэлгээг Их Британи улсаас импортолсон. Мөн Монгол улсдаа үйлдвэрлэсэн ган утсан татлагатай төмөр бетон дэр зэрэг материалыг хэрэглэж байна. Төмөр бетон дэрний хүндийн жин гэхэд л 310 кг, 1 км-т оногдох бетон дэрний тоо 1840 байгаа гэх мэтээр яривал олон улсын стандартад бүрэн нийцсэн төмөр зам барьж байна.

 

Та түрүүн худалдан авалтын шинэ журмаар ажилласан гэж ярилаа. Том төслүүд хэрэгжүүлэхэд хэрэгтэй шийдэл шиг санагдлаа. Яг ямар журам хэрэгжүүлж ажилласан юм бол?

 

Худалдан авалтаа зохион байгуулахдаа Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын захирамжаар дэд ажлын хэсэг гэж тусад нь байгуулсан юм. Энэ ажлын хэсэгт ЗХЖШ, АТГ, ЦЕГ, ТЕГ, Зам, тээврийн  хөгжлийн яам, Сангийн яам, Төрийн өмчийн бодлого зохицуулалтын газраас томилогдсон долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй удирдлагын баг ажиллаж, худалдан авалтыг зохион байгуулж өгсөн нь хамгийн том давуу тал болсон. Эдгээр хүмүүсийн тухайд долоо хоног бүр ажлын бус цагаар хуралдаж байсан юм. Туслан гүйцэтгэгч 100 гаруй компанийн сонгон шалгаруулалтад хяналт тавьж, мөн тогтмол том дүнтэй худалдан авалтуудад зөвлөмжилж ажилласан. Бидний зүгээс энэ ажлын хэсэгт ажилласан удирдлагуудад чин сэтгэлийн талархлаа илэрхийлж байна.

 

Худалдан авалтад нийтдээ хичнээн төгрөг зарцуулсан бэ?

 

Одоогийн байдлаар ойролцоогоор нэг их наяд төгрөгийг бараа, ажил үйлчилгээний худалдан авалтад зарцуулсан.

 

Худалдан авалтад ямар нэг сонирхлын зөрчил орсон юм биш байгаа гэх хардлага зарим хүнд төрж  мэднэ. Ийм эрсдэл байсан  уу?

 

Худалдан авалттай холбоотой бүх ажлыг дээр дурдсан дэд ажлын хэсэг хянаж ажилласан учраас ямар нэг зөрчил гаргалгүй амжилттай зохион байгуулсанд сэтгэл хангалуун байгаа. МТЗ компани болон төслийн ерөнхий гүйцэтгэгчид болох ЗХЖШ, УБТЗ ХНН нь өөрсдийн хариуцсан чиглэл бүрээр худалдан авалтуудыг хийхдээ тухайн ажил, үйлчилгээг үзүүлэх тусгай зөвшөөрөл бүхий аж ахуйн нэгжүүдийн жагсаалтыг холбогдох яамд, агентлаг, мэргэжлийн холбоодоос авч, тэдгээрээс авсан үнийн санал болон холбогдох мэдээллийг ажлын хэсгийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж, гарсан шийдвэрийг үндэслэн гэрээ байгуулан ажиллаж ирсэн. Худалдан авалттай холбоотой энэхүү бүтэц нь төслийн хувьд ажлыг цаг хугацаа алдалгүй шуурхай, нэн ялангуяа төсвийг бодит өртгөөр гэрээлэх, мөн аж ахуйн нэгжүүдтэй ямар нэгэн ашиг сонирхлын зөрчилгүй зөв зохион байгуулалтаар хангаж ажилласан. Цаашид улсын стратегийн ач холбогдол бүхий төслүүдийн худалдан авалтыг ч энэ жишгээр зохион байгуулах нь зүйтэй юм болов уу гэж ойлгосон. Дашрамд хэлэхэд төслийн ажлыг мэргэжлийн түвшинд хийж чадах тусгай зөвшөөрөл бүхий компаниуд бараг бүгд оролцсон доо.

 

Санхүүжилт, төмөр замын чанарт тавих хяналт хэр байсан бэ?

 

Санхүүгийн менежмент хийхэд хяналтын гол систем нь ерөөсөө л ажлын хөлсийг гүйцэтгэлээр нь олгож байсан явдал. Гүйцэтгэлээр олгохын тулд бид давхар хяналтын шатлалтайгаар ерөнхий гүйцэтгэгч, захиалагчийн хяналт эцэст нь захиалагч өөрөө гүйцэтгэлийг хянан шалгадаг. Ерөнхий гүйцэтгэгч, захиалагч тухайн ажлыг баталгаажуулсны эцэст гэрээний дүнгээр хувилж байгаад санхүүжилтийг нь олгож ирлээ.

 

Төмөр замын бүтээн байгуулалтад 103 компани оролцсон юм байна. Хөлс мөнгийг нь ямар хэлбэрээр олгож байсан бэ. Бас цэргүүдийг цалин хөлсгүй үнэгүй ажиллуулж байна гэх хардлага, эргэлзээ анзаарагдсан. Энэ тал дээр тайлбар өгөөч?

 

Бүтээн байгуулалтад оролцсон туслан гүйцэтгэгч үндэсний 103 компани, аж ахуйн нэгжүүдийн санхүүжилтийг гүйцэтгэлээр нь олгож ирсэн. Ингэсний үр дүнд туслан гүйцэтгэгчдэд олгосон санхүүжилтийн хувь хэмжээ ойролцоо буюу эрх тэгш гүйцэтгэлийн дагуу олгогдож ирсэн. Тэд ажлын хөлснийхөө 67 хувийг аваад байгаа ч ажлаа 90 хувь гүйцэтгэсэн. Ковид-19 цар тахлын улмаас Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замын үндсэн санхүүжүүлэгч “Эрдэнэс-Тавантолгой” ХК-ийн төлөвлөгөөт борлуулалт доголдож санхүүжилт удаашрах тасрах асуудал гарсан ч үндэсний компаниуд маань ачааны хүндийг нуруун дээрээ үүрч бүтээн байгуулалтын ажлыг урагшлуулж байгааг энэ дашрамд тусгайлан онцолмоор байна. ЗХЖШ-ыг бүтээн байгуулалтын доод бүтцийн ажилд голлох үүрэгтэйгээр оролцуулсан. Дотоодын цэргүүдийн хувьд сар бүр хоёр сая төгрөгийн  цалин хөлс авч байгаа. Түүнчлэн, Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалтын хүрээнд ЗХЖШ-ын инженер техникийн мэргэжлийн анги, салбарыг нийт 67 тэрбум төгрөгийн өртөг бүхий машин механизмаар техникжүүлсэн. Зэвсэгт хүчин, аж ахуйн нэгжүүд цаашид төмөр зам барих техник, тоног төхөөрөмжтэй болж маш их туршлага хуримтлуулж чадсан гэх мэт олон ололттой тал бий.

 

Одоо санхүүжилтийн асуудал руу оръё. Санхүүжилтээ үнэт цаас арилжаалж шийдсэн билүү?

 

Тэгсэн. Төслийнхөө анхны санхүүжилтийг дотоодын эх үүсвэрээр шийдсэн нь төмөр замын бүтээн байгуулалт амжилттай өрнөхөд маш том давуу тал болсон. Төрийн өмчийн компани түүхэндээ анх удаа 750 тэрбум төгрөгийн үнэт цаас хаалттай хүрээнд арилжаалж, үнэт цаасыг нь “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК худалдан авч, анхны эх үүсвэрийг бүрдүүлсэн. 20 жилийн хугацаатай, хүүгүй учраас маш хямд үүсвэр болсон л доо. Чөлөөт зах зээлийн зарчимд үнэгүй мөнгө гэж байдаггүй. Тэр утгаараа “Эрдэнэс Таван толгой” компанийг хохироож болохгүй.  Ирээдүйд “Эрдэнэс Тавантолгой”-н нүүрсийг энэ төмөр замаар тээвэрлэх нь тодорхой учраас тарифын хөнгөлөлт, урамшуулал үзүүлэхээр харилцан ашигтай гэрээ байгуулсан.

 

Тавантолгой-Гашуунсухайтын зам “Монголын төмөр зам”-д ямар хамааралтай вэ?

 

 “Монголын төмөр зам” ТӨХК тус Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын доод бүтцийн барилгын газар шорооны ажлыг 86.6 хувийн гүйцэтгэлтэйгээр нийт 267 сая ам.долларыг зарцуулан гүйцэтгэсэн. Манай компанийн энэхүү гүйцэтгэсэн ажил нь нийт төслийн 51.84 хувьтай тэнцэх гүйцэтгэлтэй гэж Аудитаар баталгаажсаны үндсэн дээр  ЭТТ ХК-тай хамтарсан төслийн зориулалттай компани болох Тавантолгой төмөр зам ХХК-г үүсгэн байгуулж, МТЗ ТӨХК тус компанийн 34 хувийг эзэмшдэг.

 

“Монголын төмөр зам” компани аль ч чиглэлд, ямар ч стандартын төмөр замын бүтээн байгуулалт өрнүүлэх том туршлага, сайн түүхийг бүтээж чаджээ гэсэн бодол төрлөө. Компанийнхаа ирээдүйн амбиц, төлөвлөгөө, зорилгыг хуваалцаач?

 

Та бид хоёр сая Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлд барих төмөр замын барилгын ажлын талаар багагүй хугацаанд ярилаа. Дахиад хэлэхэд Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр зам бол монголчууд бие дааж төмөр зам барьсан анхны амжилттай түүх. Манай компанийн хувьд Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сум дахь төмрийн хүдрийн уурхайг түшиглэсэн Төмөртэйн төмөр замтай, Замын-Үүд сум дахь Бүс нутгийн логистик  төвтэй, өөрийн эзэмшлийн зүтгүүр, вагонтой төрийн өмчит хувьцаат компани. “Зүүнбаянгийн төмөр зам”, “Тавантолгойн төмөр зам” зэрэг Эрдэнэс Тавантолгой ХК-тай хувь эзэмшсэн хамтарсан компаниудыг байгуулсан тухай би танд түрүүн хэлсэн. Төмөр замын сүлжээний урт, техникийн салбарын хөгжлөөрөө дэлхийд тэргүүлдэг хоёр хөрш маань төмөр замын үндэсний нэг л компанитай. Манай улсын хувьд ч энэ жишгээр “Монголын төмөр зам” ТӨХК хэтдээ манай улсын төмөр замын тээврийн салбарын нэгдмэл бодлогыг зангиддаг үндэсний компани болох зорилготой. Та сая асуултдаа  төмөр замыг барих сайн туршлага бүтээсэн гэж манай компанийг дүгнэж байна. Манай компани Тавантолгой-Зүүнбаянгийн төмөр зам барих явцад хуримтлуулсан туршлага, техник тоног төхөөрөмж нөөц, мэргэжлийн боловсон хүчнийхээ ур чадварт тулгуурлаж, “Төрөөс төмөр замын тээврийн талаар баримтлах бодлого”-д тусгагдсан төмөр замуудыг барина гэдэгтээ итгэл дүүрэн байгаа. Төмөр зам барихаас гадна тээвэрлэлтэд онцгой анхаарна. Хэтийн зорилго гэвэл олон улсын тээвэр хийх. Засгийн газрын 164 дүгээр тогтоолын дагуу БНХАУ-ын “Тяньжин порт (групп)” ТӨХК-тай хамтран 2019 оны 4 дүгээр сарын 23-ны өдөр Тяньжин хотын Дунзяны чөлөөт худалдааны боомт бүсэд тээвэр, логистикийн үйл ажиллагаа эрхлэх зоиулалттай монголын талын 49 хувь, Хятадын талын 51 хувийн хөрөнгө оруулалттай хамтарсан “Хятад-Монголын олон улсын логистикийн бүс” ХХК-г амжилттай байгуулсан. Төсвөөс нэг ч төгрөгийн зардал гаргахгүйгээр Тяньжин хотын Бинхай дүүрэгт 50 жилийн хугацаанд 10 га газар эзэмшихээр хамтарсан компани байгуулж, гуравдагч зах зээл рүү бараа бүтээгдэхүүний тээвэрлэлт хийхээр ажиллаж байна.

 

Уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ гуравдагч зах зээл рүү гаргах боломж бүрджээ гэж ойлгож болох нь ээ?

 

Тэгж ойлгож болно. Бид Тяньжин боомтоор гуравдагч зах зээлд нэмүү өртөг шингэсэн уул уурхайн бүтээгдэхүүн тээвэрлэж гаргах эрх маань тус компанийн хүрээнд нээгдсэн. Манай экспортын дийлэнх урсгал Өмнөговиос цаашаа Гашуунсухайтын боомт, цаашлаад Бугатын үйлдвэр рүү чиглэдэг. Тяньжин боомт нээлттэй болсноор бидэнд илүү том зах зээл рүү орох боломж гарч ирж байгаа юм.

 

Тяньжин боомтоор дамжуулан бараа бүтээгдэхүүн гаргах боломж нээгдсэн гэж үү?

 

Бид Монгол Улсыг Ази, Европ болон бусад тивтэй холбосон тээврийн оновчтой сүлжээг бий болгож, транзит тээврийг нэмэгдүүлэх, экспорт, импортын бараа бүтээгдэхүүний тээвэр, логистикийн өртгийг бууруулж, барааны эргэлтийг хурдасгах, чөлөөт худалдааны боомт бүсийн хөнгөлөлттэй бодлогод Монголын аж ахуйн нэгжүүдийг хамруулан үйлдвэрлэл, үйл ажиллагаа эрхлэх нөхцөлийг бүрдүүлэх боломж бүрдсэн. Иймээс, энэ завшааныг ашиглаад Монголын үйлдвэрлэгч мөн тээвэрлэгч аж ахуйн нэгжүүдийг өргөнөөр оролцохыг уриалж байна.

 

Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр зам ойрын хугацаанд гуравдагч зах зээл рүү гарах мөрөөдлийг бодит биелэл болгож байна гэж ойлголоо...?

 

Яг зөв. Та зөв харсан байна. Гуравдагч зах зээл рүү гарах бодлогыг бодит биелэл болгож буй том бүтээн байгуулалт бол Тавантолгой-Зүүнбаянгийн төмөр зам. Дахиад онцлоход монголчууд төмөр замыг өөрсдийнхөө нөөцөөр хямд өртгөөр барьж болдог гэдгийг манай компанийн хэрэгжүүлсэн энэ төсөл баталчихлаа. Бага өртгөөр барьж чадсан учраас энэ төмөр зам өгөөжөө хурдан хугацаанд өгч эхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл олсон орлогоороо үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж, эдийн засгаа тэлэх боломж бүрдчихлээ.

 

Эх сурвалж: Өнөөдөр сонин