Монголчууд хавар орсон цасыг “шар тос” хэмээн билэгшээдэг. Тогтуун, салхи шороогүй, газартаа уусан шингэх мэт хайлан орж байгаа цасыг ахмадууд “ааш сайтай, сайхан орж байна” гэцгээхэн ч бий. Тийм л цас Монгол орон даяар хэд хэдэн удаа орлоо. 

Энэ хавар бараг л өдөр алгасалгүй цас орсон гэхэд хэлсдэхгүй. Эхлээд “шар тос, шар тос” гэдэг үгийг ам, амандаа хүлхэж байснаа аажимдаа амаа дор, дороо хамхицгаасан нь урт хаврын зүдэгт урьхан цас ч нэмэр өгдөгөөс үүдэлтэй. Ашгүй зуны сар гарлаа, зулзаган мод нахиаллаа хэмээн баястал “Аан тийм үү” гэж ам асуух шиг ахиад л өчигдөр цасаар дарав. Дарах дарахдаа даацтайхан дарлаа.

Өмнө жилүүдийн тавдугаар сард жил дараалан шахам цас орсоор байжээ. Үүнд гайхах нь юун хэмээн бодож болох. Зуны эхэн сарын цас намар хураасан шар тос хэмээн алгаа таших нь ч олон. Хуурай ширүүн уур амьсгалтай, хатуу хахирган өвөл, хаврыг арайхийн давсан Монгол нутагт хур буух нь тэнгэрийн хишиг. Хавар оройтон буцаж, зун зугуухан ирэх болсон  шалтгааныг цаг уурчид дэлхийн дулааралтай холбон тайлбарлах юм билээ.  Харин харих  буцах дургүй хавар оройн цас хүмүүс бидний сэтгэлийн буртгийг арилгах гэж эх газартайгаа аргамжаатай байна уу.  

Ус, цаг уур, орчны судалгаа, мэдээллийн хүрээлэнгээс зудын эрсдэлийн зургийг шинэчлэн боловсруулснаа өнгөрсөн танилцуулсан. Тус хүрээлэнгийнхэн өнгөрсөн оны аравдугаар сарын 20-ноос хойш зудын эрсдэлийн зургийг тав дахь удаагаа шинэчлэн боловсруулсан нь энэ аж. Уг зургаар бол нийт нутгийн 70 гаруй хувьд зудын эрсдэл өндөр гарсан бөгөөд тэдгээрт хаваржилт хүндрэхийг анхааруулжээ. Үүнд Увс, Завхан, БаянӨлгий, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Өвөрхангай, Архангай аймгийн нутаг дэвсгэр бүхэлдээ хамрагдсан байна. Өмнө нь буюу өнгөрсөн арванхоёрдугаар сарын 1-нд гаргасан зурагтай харьцуулахад энэ удаад баруун аймгуудад эрсдэл ихээхэн нэмэгдсэн гэнэ. Ялангуяа зарим газарт зузаан цас тогтон, өнгөн хэсэг нь мөстөж, хатуурснаас мал бэлчих аргагүйд хүрчээ. Үүнийг шилэн зуд хэмээдэг аж. Өнгөрсөн зун ихэнх нутгаар гантай болон гандуу байсан, намар эрт цас орсон, өвлийн эхэн сард эрс хүйтэрсэн зэргээс шалтгаалан өвөлжилтийн нөхцөл байдал хүндэрсэн гэж дээрх хүрээлэнгийнхэн дүгнэсэн байна.  Манай орны нийт нутгийн 70 орчим хувьд нь өдгөө цасан бүрхүүл тогтоод буй гэнэ.

Цаг уур, орчны шинжилгээний газраас мэдээлснээр одоогоор есөн аймгийн 23 сум зудтай байна. Үүнээс гадна 12 аймгийн 37 сумд зуд болох эрсдэл өндөр байгаа аж. 

Таг хуурай хавар цагын хөрс шороог байгаль эх өөрөө усалж байгаа мэт энэ өдрүүд дээр хэлсэнчлэн зуд болох эрсдэлээс сэргийлж сая нэг мал амьтан тараг тэвээргэх аавах бизээ.

Нэгэнт хавар орсон цасны тухай дурдсан болохоор энд нэгэн зүйлийг хүргэхэд. Дундговь аймгийн Сайнцагаан сумын иргэн, Монгол Улсын анхны агрономич, профессор Ч.Дамба цаг агаарын нөхцөл байдал нарны идэвхжилээс хамаардаг болохыг тодорхойлсон нэгэн сонирхолтой судалгааг хийсэн байдаг.

Нарны идэвхижил, түүний үр нөлөө нарны гараг эрхсүүд бараг нэг хавгтгайд нарыг тойрон дэлхийн хоногоор тооцвол Буд гараг 88 хоногт, Сугар гараг 117 хоногт, дэлхий 365 /366/ хоногт, Бархасбадь 11,86 жилд, тус тус тойрдог аж. Гарагуудын татах хүч ихсэх тутам наранд илүү нөлөөлж нарны булалтыг ихэсгэх буюу буцалж буй их эрчим хүч соронзон шуургыг гадагш нь цацахыг ихэсгэж, нарны шуургын хамгийн их болох энэ үеийг нарны идэвхжилийн дээд цэг гэх ба үүнээс буусаар бараг шуурга наран дээрх толбо үгүй болох үеийг тайван нарны жил гэдэг байна. Ингэж нар буцалж эхлэхээс дээд цэгээ хүртэл ойролцоогоор дөрвөн жил болох бөгөөд энэ үед манай Монгол оронд цаг муудсаар хамгийн ган гачигтай, зудтай жил болдгийг тэрээр тодорхойлжээ.

Нар тайвширч эхлээд тайван нарны жил хүртэл долоон жил үргэлжилж тайван нарны жилд Монгол оронд салхи шуурга гэж үгүй, бороо хур элбэгшиж дэлхий дэлэгнэж бэлчээр, тариалангийн ургац арвин мал үржиж таргалах таатай нөхцөл бүрддэг байна.

Хаврын тариалалт эхлэх энэ үед байгаль-цаг агаараас ихээхэн хамааралтай. Тэр хавартаа тариалсан будаа ногоогоо олны хүчээр бүрэн авчихвал, ирэх өдрүүдэд бид гурил, хүнсний хомсдол ярихгүй, үнийн хөөрөгдөл гэж бухимдахгүй.

Эцэст нь хэлэхэд Нийслэлийн хотын дундах сул шороо, бохирдлыг өнгөрсөн шөнийн цас өөртөө шингээн уусгасан мэт цэвэр цэмцгэр өнгөтэй нийслэл хот харагдаж байна. 

Эх сурвалж: Монголын мэдээ сонин, #Дугаарын60мөр

2023 оны дөрөвдүгээр сарын 18. Мягмар. №066 (5794)